Έρευνα, κείμενο, φωτογραφίες: Jean-Louis Roba

Το αεροδρόμιο του Ελληνικού, την περίοδο της γερμανικής κατοχής, 1941-1944 – Μέρος Α’, 1941

Σε συνέχεια του πρώτου μέρους της Ιστορίας του αεροδρομίου του Ελληνικού, κατά την περίοδο της γερμανικής Κατοχής της Ελλάδας, το οποίο κάλυψε το 1941, αμέσως μετά την κατάληψη της Ελλάδας, ο διακεκριμένος ερευνητής και συγγραφέας Jean-Louis Roba, συνεχίζει την αναδίφηση των αρχείων και καταγράφει τα δεδομένα που προκύπτουν από τα ιστορικά τεκμήρια, για το 1942.

Στις 4 Ιανουαρίου 1942, τα νυχτερινά μαχητικά Ju 88 C της 1./NJG 2 μετακινήθηκαν στο αεροδρόμιο του Καλαμακίου (όπως ήταν γνωστό το Ελληνικό, ή Χασάνι), για να πραγματοποιήσουν αποστολές συνοδείας κατά τη διάρκεια της ημέρας. Ωστόσο, παρέμειναν εκεί μόνο μέχρι τις 16 Ιανουαρίου πριν επανενωθούν με την υπόλοιπη μονάδα στην Κατάνια της Ιταλίας.

Κατά τους πρώτους μήνες του 1942, η II./KG 26, που επιχειρούσε μεταξύ Καλαμακίου και Ελευσίνας, συνέχισε τις επιθέσεις της στην Αφρική, τη Μάλτα και τις βρετανικές νηοπομπές.

Στις 19 Ιανουαρίου, η νηοπομπή MW 8 εντοπίστηκε κοντά στη Μάλτα από αναγνωριστικό αεροσκάφος του X. Fliegerkorps. Τα Ju 88 της II./LG 1 και τα He 111 της II./KG 26 επιτέθηκαν, προκαλώντας ζημιές στο αντιαεροπορικό καταδρομικό Naiad.

Στα τέλη Ιανουαρίου 1942, δύο αεροσκάφη της II./KG 26 υπέστησαν σοβαρές ζημιές και ένα τρίτο καταστράφηκε στην Κρήτη.

-Ο Φεβρουάριος σημείωσε δύο απώλειες στην Αφρική. Στις 14 Φεβρουαρίου, το II./LG 1 επιτέθηκε στο Convoy MW 9, αποτελειώνοντας το ατμόπλοιο Rowallan Castle, το οποίο είχε υποστεί ζημιές λίγο πριν από ιταλικά αεροσκάφη και το II./KG 26.

-Στις 11 Μαρτίου, ένα Heinkel του II./KG 26 καταρρίφθηκε από μαχητικό (πιθανώς πάνω από την Αφρική).

-Τη νύχτα της 7ης προς 8η Απριλίου, το I./LG 1, υποστηριζόμενο από He 111 του II./KG 26 και τρία ιταλικά Can Z 1007bis, επιτέθηκε στην Αλεξάνδρεια. Τα ατμόπλοια Swana και Thorgrim βυθίστηκαν, καθώς και το αντιτορπιλικό Lance, το οποίο είχε προηγουμένως υποστεί ζημιές.

Στις 8 Μαρτίου, κοντά στο Καλαμάκι, ένα He 111 της μονάδας αναγνώρισης X. Fliegerkorps συνετρίβη, σκοτώνοντας το πλήρωμά του.

Λόγω της εξελισσόμενης κατάστασης στην Αφρική και την ΕΣΣΔ, οι δύο μοίρες του II./KG 26 έφυγαν από την Ελλάδα για το Ανατολικό Μέτωπο στα μέσα Απριλίου.

Τα καταλύματα του II./KG 26 καταλήφθηκαν γρήγορα από το II./KG 100 «Wiking», το οποίο είχε φτάσει από το Poix/Chartres (Γαλλία), όπου είχε επανέλθει σε πλήρη επιχειρησιακή ετοιμότητα, μετά τις πολεμικές επιχειρήσεις του στην ΕΣΣΔ. Στις 21 Απριλίου, τα είκοσι έξι He 111 H-6 του έφτασαν στο Καλαμάκι μετά από μια στάση στο Wiener-Neustadt. Το Gruppe θα παρέμενε στην Ελλάδα μέχρι το Νοέμβριο. Τα αεροσκάφη ετοιμάστηκαν για άμεση ανάπτυξη.

Στις 24 Απριλίου, η πρώτη επίθεση ξεκίνησε από την Ελλάδα. Στόχευε τον τομέα Quoteifya στη Λιβύη, με τα Heinkel να κάνουν στάση ανεφοδιασμού στην Κρήτη. Ένα δικινητήριο αεροσκάφος χάθηκε με το πλήρωμά του. Ένα άλλο χάθηκε πάνω από την Αλεξάνδρεια τη νύχτα της 28ης/29ης Απριλίου 1942.

Από τις 3 έως τις 26 Μαΐου, η μοίρα «Wiking» έχασε τρία ακόμη αεροσκάφη, ένα εκ των οποίων καταστράφηκε σε σύγκρουση στον αέρα στο αεροδρόμιο του Ηρακλείου της Κρήτης.

Στις 26 Μαΐου 1942, το Afrika Korps εξαπέλυσε μια μεγάλη επίθεση προς τα ανατολικά. Το Bir Hakeim και άλλα οχυρά επρόκειτο να περιοριστούν. Μέχρι τις 21 Ιουνίου (πτώση του Τομπρούκ), το II./KG 100 είχε χάσει τρία ακόμη αεροσκάφη. Εκτός από αυτές τις αποστολές υποστήριξης στην Αφρική, η μονάδα, που επιχειρούσε από το Καλαμάκι, επιτέθηκε στην νηοπομπή «Vigorous», η οποία εφοδίαζε τη Μάλτα, στις 14 Ιουνίου. Αυτό έγινε ενώ παράλληλα συνόδευε ιταλικές νηοπομπές.

Η κατάληψη του Τομπρούκ φαινόταν τώρα να ανοίγει τον δρόμο προς την Αλεξάνδρεια και το Κάιρο!

Στις 29 Ιουνίου, η Μέρσα Ματρούχ έπεσε. Αλλά μέχρι τότε, οι ιταλογερμανικές δυνάμεις στην Αφρική ήταν εξαντλημένες, παρόλο που βρίσκονταν στο κατώφλι της Αιγύπτου.

Η ταχεία γερμανική προέλαση απαιτούσε πιο ουσιαστικές προμήθειες. Τα ανεμόπτερα (DFS 230 και Go 242) κλήθηκαν ως ενισχύσεις, παρόλο που τα Ju 52 που θα τα ρυμούλκησαν γίνονταν όλο και πιο σπάνια. Το μεγαλύτερο μέρος αυτών των ανεμόπτερων έφτασε γύρω στον Ιούνιο/Ιούλιο του 1942: Δύο μοίρες DFS 230 και δύο ακόμη Go 242, που ανατέθηκαν στην Verbindungskommando (S) 2. Το πρώτο Staffel που έφτασε στην Ελλάδα ήταν το 1. (DFS)/VK (S) 2. Μετά την προσγείωση στο αεροδρόμιο του Λέτσε, τα DFS 230, ρυμουλκούμενα από Ju 52, έφτασαν στο Καλαμάκι πριν αναχωρήσουν αμέσως για το Μάλεμε και το Τομπρούκ. Η 1η (Go)/VK (S) 2η Μοίρα με τη σειρά της έφτασε στο Καλαμάκι, το οποίο έγινε η βάση των επιχειρήσεων της. Η 2η (Go)/VK (S) 2η Μοίρα παρέμεινε στο Λέτσε της Ιταλίας.

5 Φεβρουαρίου: Στις 11 Αυγούστου 1942, ένα πρώην τσεχικό Avia B-534 πραγματοποίησε αναγκαστική προσγείωση στο Καλαμάκι. Αυτά τα κυριευθέντα αεροσκάφη χρησιμοποιήθηκαν για τη ρυμούλκηση ανεμόπτερων DFS 230.

Σύμφωνα με το πολεμικό ημερολόγιο του IV./KGzbV 1: «Τα αεροσκάφη απογειώθηκαν από το Μπρίντιζι, το Τατόι και το Καλαμάκι και έφτασαν στο Τομπρούκ μέσω Μάλεμε. Μερικές φορές προσγειώνονταν στη Ντέρνα. Η πτήση επιστροφής γινόταν μέσω Μάλεμε».

6 Φεβρουαρίου: Το Καλαμάκι χρησίμευσε ως βάση για τα ανεμόπτερα Go 242 της 1ης (Go)/VK (S) 2ης Μοίρας. Ένα Kübelwagen φορτώθηκε για μεταφορά στην Αφρική.

Εν τω μεταξύ, το II./KG 100 συνέχισε τις επιχειρήσεις του, χάνοντας τουλάχιστον πέντε αεροσκάφη μέχρι τα τέλη Ιουλίου σε αποστολές πάνω από το Σουέζ και τη διώρυγά του. Στις αρχές Αυγούστου, χάθηκαν τρία He 111, συμπεριλαμβανομένου αυτού του Uffz. Ernst Sauter, το οποίο συνετρίβη σε ένα βουνό στον ορεινό όγκο του Υμηττού στην Αττική. Πιθανότατα επρόκειτο για ένα νεαρό πλήρωμα που είχε πρόσφατα τοποθετηθεί στη μονάδα.

Στις 27 Ιουλίου, ο νεοδιορισμένος Στρατάρχης Ρόμελ επιχείρησε μια έσχατη επίθεση για να εισβάλει στην Αίγυπτο, αλλά, καλά εφοδιασμένοι και υποστηριζόμενοι από ένα οχυρό, τα στρατεύματα της Κοινοπολιτείας απέκρουσαν αυτήν την επίθεση σε λίγες μέρες. Η μείωση του αριθμού των στρατευμάτων και οι απώλειες πολύ μεγαλύτερες από ό,τι στο Ανατολικό Μέτωπο οδήγησαν στην ενίσχυση της II./KG 100.

Στις 10 Οκτωβρίου, η Stab/KG 100 έφυγε από το Σάκι και εγκαταστάθηκε στη Γλυφάδα, με την έδρα της να βρίσκεται στο κτίριο της φινλανδικής πρεσβείας. Πληρώματα έφταναν συνεχώς στο Καλαμάκι από τη μονάδα προηγμένης εκπαίδευσης KG 100. Ένας αεροπόρος περιέγραψε την άφιξή του στη μονάδα μάχης:

«Μετά από ένα δεκαήμερο ταξίδι με τρένο από το Βερολίνο μέσω Μπρεσλάου, Βιέννης, Βουδαπέστης, Βελιγραδίου και Θεσσαλονίκης, φτάσαμε στο II./KG 100 στο Καλαμάκι στις 10 Οκτωβρίου. Μας υποδέχτηκαν θερμά. Μόνο ο Spiess (επιλοχίας) του 6./KG 100, Ofw. Heinz Plümacher, μας χαιρέτησε απότομα, λέγοντάς μας να πακετάρουμε πάντα προσεκτικά τον εξοπλισμό μας γιατί «είναι πιο εύκολο να τον στείλουμε πίσω στην οικογένεια έτσι αν χαθούμε!» (…) Αυτή η παρατήρηση μας διασκέδασε, αλλά μέσα σε δύο εβδομάδες, είχαμε ήδη χάσει το πρώτο από τα δέκα πληρώματα που είχαν φτάσει ταυτόχρονα με εμάς. (…) Την επόμενη κιόλας μέρα, ξεκινήσαμε την εκπαίδευσή μας στον μεσογειακό πόλεμο. Γύρω στο μεσημέρι, πραγματοποιήσαμε διάφορες δοκιμαστικές πτήσεις». Στη συνέχεια, πετάξαμε αρκετές φορές με έναν κινητήρα και μπορέσαμε να θαυμάσουμε το Καλαμάκι και τα περίχωρά του. (…) Ρίξαμε βόμβες εξάσκησης, μεταξύ άλλων, σε ένα ναυάγιο κοντά στη Σαλαμίνα και στη συνέχεια το σφυροκοπήσαμε. (…) Διεξήγαμε επίσης δοκιμές με τις σωσίβιες λέμβους μας που είχαν σχεδιαστεί για δύο ή τέσσερις άνδρες. (…) Μετά από αυτή τη μακρά εκπαίδευση, ήμασταν έτοιμοι να πετάξουμε εναντίον του εχθρού.”

Οι νεοαφιχθέντες ρίχτηκαν αμέσως στις μάχες, οι οποίες τώρα γίνονταν πιο ποικίλες. Το νησί της Μάλτας, το οποίο είχε παραμεληθεί λόγω έλλειψης ανθρώπινου δυναμικού, είχε ανακτήσει τη δύναμή του και μια νέα αεροπορική εκστρατεία στράφηκε κυρίως εναντίον των αεροδρομίων του. Ήδη από τις 12 Οκτωβρίου, το II./KG 100 υπέστη την πρώτη του απώλεια στο νησί. Στις 14, το II./KG 100 επέστρεψε στην Αφρική με δύο ακόμη απώλειες.

Στις 23 Οκτωβρίου, η επίθεση που ξεκίνησε η Όγδοη Στρατιά στο Ελ Αλαμέιν ήταν καταστροφική.

Αεροσκάφη από το Stab και το II./KG 100 αναπτύχθηκαν εκτενώς πάνω από την Αίγυπτο. Στις 26 Οκτωβρίου, ο Uffz. Wolf-Walter Keil (6./KG 100) απογειώθηκε από το Καλαμάκι για να πραγματοποιήσει μία από αυτές τις αποστολές υποστήριξης. Ωστόσο, το αεροσκάφος δεν κατάφερε να κερδίσει υψόμετρο και συνετρίβη σε ένα μικρό νησί στον Κόλπο της Βάρης, σκοτώνοντας το νεαρό πλήρωμά του.

Στις 26, τα He 111 από το 9./KG 4 έφτασαν στο Καλαμάκι από το Λέχφελντ για να βοηθήσουν στη ρυμούλκηση ανεμόπτερα προς την Αφρική λόγω έλλειψης Ju 52.

Στις 30 Οκτωβρίου, η II./KG 100 συγκεντρώθηκε για μια μικρή παρέλαση. Ο διοικητής, Ταγματάρχης Hermann Diekötter, ο οποίος είχε κληθεί στο Βερολίνο, είχε κρατήσει μόνο για λίγο την διοίκησή του, αντικαταστάθηκε από τον Λοχαγό Fritz Aufhammer.

Στις 8 Νοεμβρίου, αγγλοαμερικανικά στρατεύματα αποβιβάστηκαν στην Αλγερία και το Μαρόκο (Επιχείρηση Πυρσός), περικυκλώνοντας την Panzerarmee Afrika, η οποία υποχώρησε βιαστικά προς την Τυνησία. Σχεδόν ολόκληρη η II./KG 100 μετακινήθηκε επειγόντως στην Κατάνια εκείνη την ημέρα, αν και ένα Restkommando (απόσπασμα υποστήριξης απαγκίστρωσης) έμεινε στο Καλαμάκι.

Στις 10 Νοεμβρίου, ο Υπολοχαγός Franz Lankenau, του οποίου η 6./KGzbV 1 επιχειρούσε στη Λιβύη, έμαθε ότι, με την προέλαση των Συμμάχων να συνεχίζεται με ταχείς ρυθμούς, τα Ju 52 του έπρεπε να εκκενώσουν και να επιστρέψουν στο Καλαμάκι. Η μοίρα, ωστόσο, είχε ακόμα χρόνο να παραδώσει καύσιμα στο Gambut και το Martuba.

Παρά την ισχυρή βρετανική επίθεση, τα πληρώματα των ανεμόπτερων συνέχισαν να ανεφοδιάζουν τα αφρικανικά προπύργια μέχρι το τέλος. Στις 12 Νοεμβρίου, ο Oblt. Ziegler προσγείωσε το Gotha 242 του στο έντονα απειλούμενο αεροδρόμιο της Ντέρνα, ξεφόρτωσε βαρέλια καυσίμων και στη συνέχεια επέστρεψε στο Καλαμάκι με όχι λιγότερους από είκοσι οκτώ τραυματίες – μια σημαντική υπερφόρτωση για ένα ανεμόπτερο!

Καθώς οι αποστολές ανεφοδιασμού γίνονταν πολύ επικίνδυνες και η Panzerarmee υποχωρώντας δυτικά, τα 1. (Go)/VK (S) 2, τα οποία έφευγαν από το Καλαμάκι, εγκαθίσταντο οριστικά στα τέλη Νοεμβρίου στην Ιταλία, στο Σαν Πανκράζιο (Πιατσέντζα). Εν τω μεταξύ, στις 3 Δεκεμβρίου, τα He 111 του 9./KG 4 επανενώθηκαν με την υπόλοιπη Ομάδα στην ΕΣΣΔ.

Σύμφωνα με μια έκθεση στο τέλος του έτους, τα II./KG 100 και Stab/KG 100 είχαν μόνο τέσσερα πλήρη πληρώματα. Ωστόσο, δεδομένων των ενισχύσεων με αεροσκάφη, είκοσι δύο Heinkel τα υποστήριζαν πλέον με τους διαθέσιμους πόρους. Καθώς η συνέχιση της μάχης κατέστη αδύνατη, τα αποσπάσματα των Wiking που είχαν εμπλακεί στη Μεσόγειο σύντομα θα αποσυρθούν.

Το II./KGzbV 1, από την πλευρά του, παρέμεινε μόνο για λίγο χρόνο στο Καλαμάκι. Τα πληρώματά του κατάφεραν το πολύ να ανασυνταχθούν πριν σταλούν πίσω στην ΕΣΣΔ τον Δεκέμβριο για να συμμετάσχουν στην αερογέφυρα του Στάλινγκραντ.

Τον Ιούλιο του 1942, σχηματίστηκε στο Καλαμάκι μια πειραματική μονάδα, η Sonderkommando Koch. Αυτή η «ειδική ομάδα» με επικεφαλής τον Υποπλοίαρχο Adolf Koch (έναν έμπειρο πιλότο εκπαιδευμένο στο Köthen) ήταν μέρος της KG 100 και ήταν εξοπλισμένη με μια χούφτα He 111 εξοπλισμένα με ραντάρ που συχνά διασώζονταν από τα λίγο-πολύ άθικτα κυριευθέντα βρετανικά βομβαρδιστικά Lancaster.

Με αυτόν τον εξοπλισμό, οι αξιωματικοί των τεχνικών υπηρεσιών ήλπιζαν να εντοπίσουν καλύτερα τα εχθρικά πλοία και να εξαπατήσουν τον εχθρό χρησιμοποιώντας το συμμαχικό σύστημα παρακολούθησης φίλων και εχθρών. Το Sonderkommando χωρίστηκε μεταξύ Καλαμακίου, Κατάνιας και Γκροσέτο, αλλά γρήγορα έχασε δύο πληρώματα κοντά στην Αθήνα και στο Τυμπάκι (Κρήτη).

Αναφέρεται ότι δεν ήταν λειτουργικό μέχρι τις αρχές του 1943, αλλά μετά τις απώλειές του, διαλύθηκε τον Μάιο του 1943. Το Sd. Kdo Koch φέρεται να συνδέθηκε με το Sonderkommando Tosca του KG 200, το οποίο είχε ως αποστολή τη διεξαγωγή ειδικής αναγνώρισης, τη μεταφορά μυστικών πρακτόρων και επιχειρήσεων παρεμβολής ραντάρ στην Ανατολική Μεσόγειο και τη Βόρεια Αφρική. Για τον σκοπό αυτό, η μονάδα χρησιμοποιούσε αιχμαλωτισμένα συμμαχικά αεροσκάφη, όπως B-17, όταν ήταν απαραίτητο. Σε αντίθεση με το Sd. Kdo Koch, το Tosca συνέχισε τις επιχειρήσεις του στο Καλαμάκι μέχρι το 1944.

Αεροσκάφη που αναφέρεται ότι απωλέσθηκαν ολικώς ή μερικώς στο Καλαμάκι το 1942

8 Μαρτίου 1942: 5 χιλιόμετρα ανατολικά του Καλαμακίου. F-Kette/X. Fl. Κ. He 111 H-2 (WNr 5520). Συνετρίβη. Οι αξιωματικοί Karl Bredemeyer (P), Uffz. Josef Knaubel (O), Uffz. Alois Trenner (R) και αξιωματικοί Otto Hagemann (M) σκοτώθηκαν. Απώλεια 100%.

7 Απριλίου 1942: Καλαμάκι. 4./KG 26. He 111 H-6 (WNr 4276). Προσγείωση χωρίς σκέλη προσγείωσης. Ζημίες 50%.

28 Μαΐου 1942: Καλαμάκι. II./KG 100. He 111 H-6 (WNr 7217). Αναγκαστική προσγείωση. Ζημίες 30%.

11 Αυγούστου 1942: Καλαμάκι. 1. (DFS)/VK (S) 2. Avia B-534 (WNr 0202). Αναγκαστική προσγείωση. Ζημίες 40%.

1 Σεπτεμβρίου 1942: Καλαμάκι. Stab/KG 77. He 111 H-2 (WNr 5561). Αναγκαστική προσγείωση λόγω προβλήματος στον κινητήρα. Ο Uffz. Franz Pich (P) τραυματίστηκε. Ζημίες 90%.

6 Σεπτεμβρίου 1942: Καλαμάκι. S-St/Go 242/O.B.S He 111 (WNr 7508). Ο Uffz. Horst Blume (P), Gefr. Werner Eilert (R) και Ogfr. Anton Herrich (M) τραυματίστηκαν. Ζημίες 90%·

Gotha 242 (WNr 588). Ζημίες 80%, η ανώμαλη προσγείωση αποδόθηκε σε κακές καιρικές συνθήκες. Κατά την περίοδο Σεπτεμβρίου – Δεκεμβρίου 1942, στο αεροδρόμιο Καλαμακίου είχε μεταφερθεί και επιχειρούσε η ειδική μονάδα ανεμοπλάνων Verbindungskommando (S) 2 της Luftwaffe, η οποία χρησιμοποιούσε ανεμοπλάνα τύπου Go 242 για μεταφορές εφοδίων και στρατευμάτων προς το μέτωπο της Μεσογείου και της Βόρειας Αφρικής.  Το συγκεκριμένο Go 242 B-1 έγινε ιστορικά γνωστό καθώς, μετά την εκτεταμένη επισκευή του στο αεροδρόμιο του Ελληνικού κατέστη εκ νέου επιχειρησιακό και εν συνεχεία κυριεύθηκε από τις συμμαχικές δυνάμεις (συγκεκριμένα από την Αεροπορία Στρατού των ΗΠΑ – USAAF) το φθινόπωρο του 1943, μετά την κατάληψη γερμανικού αεροδρομίου στην περιοχή της Νάπολης στην Ιταλία. Οι Σύμμαχοι το μελέτησαν εκτενώς για να αξιολογήσουν τη σχεδίαση και τις μεταφορικές δυνατότητες των γερμανικών «ιπτάμενων εμπορευματοκιβωτίων».

2 Νοεμβρίου 1942: Καλαμάκι. VK (S) 2. GB 242 (WNr 141). Κατά την προσγείωση. Ολική καταστροφή 100%.

26 Οκτωβρίου 1942: Κόλπος της Βάρης. 6./KG 100. He 111 H-6 6N+HJ (WNr 7471). Συνετρίβη σε νησίδα. Οι Uffz. Wolf-Walter Keil (P), Uffz. Mathias Rinker (O), Uffz. Heinz Angelstein (R) και Ogfr. Kurt Wotke (M) σκοτώθηκαν. Ολική απώλεια 100%.

10 Νοεμβρίου 1942: Περιοχή Καλαμάκι. 11./LG 1. Ju 88 L1+KW (WNr 2263). Συνετρίβη. Οι Oblt. Werner Mattes (P), Ogfr. Eduard Schlupf (R) και StFw Fritz Stumpe (M) σκοτώθηκαν. Ολική απώλεια 100%.

21 Νοεμβρίου 1942: Καλαμάκι. 8./KG 4. He 111 H-6 (WNr 7901). Πραγματοποίησε αναγκαστική προσγείωση λόγω κακοκαιρίας. Ζημίες 70%.

Νύχτα 4/5 Δεκεμβρίου 1942: Καλαμάκι. 7./KG 100. 111 H-6 (WNr 7839). Πραγματοποίησε αναγκαστική προσγείωση, λόγω βλάβης κινητήρα από εχθρικά πυρά κατά την εκτέλεση αποστολής. Ζημίες 35%.