Έρευνα, κείμενο, φωτογραφίες: Jean-Louis Roba

Στα τέλη Απριλίου 1941, μετά τη νίκη των Γερμανών στην Επιχείρηση Μαρίτα, η Λουφτβάφε κατέλαβε το αεροδρόμιο Ελληνικού, γνωστού και ως Καλαμάκι ή Χασάνι, το οποίο ονομάστηκε Fliegerhorst Kommandantur E 17/VI.

Προπολεμικά είχε χρησιμοποιηθεί ως αεροδρόμιο πολιτικής αεροπορίας, το οποίο ωστόσο, κατά την έναρξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, βρισκόταν ακόμα υπό κατασκευή.

Μέχρι τις 22 Απριλίου 1941, το αεροδρόμιο χρησιμοποιούνταν από τη RAF (Μοίρες 112 και 208), η οποία είχε πραγματοποιήσει διάφορα βελτιωτικά έργα, αλλά αυτή η βάση επρόκειτο να αναβαθμιστεί εκτενώς από τη Luftwaffe, ώστε να ανταποκριθεί στα πρότυπα που απαιτούνταν για τις ανάγκες της σύγχρονης -για την εποχή εκείνη- αεροπορίας.

Το αεροδρόμιο τέθηκε γρήγορα σε χρήση από μονάδες μεταγωγικών αεροσκαφών.

Σύμφωνα με το πολεμικό ημερολόγιο του IV./KGzbV 1, το οποίο χρησιμοποιούσε Ju 52:

“Οι επιχειρήσεις ανεφοδιασμού, που εκτελούνταν πάντα από το Κράινιτσι (αεροδρόμιο στη Βουλγαρία), είναι εξαντλητικές.

Έπρεπε να πετάμε σε υψόμετρα που κυμαίνονταν από 1.500 έως 2.500 μέτρα, συχνά κατά τη διάρκεια καταιγίδων.

Χάσαμε τρία αεροσκάφη και είχαμε δέκα απώλειες.

Κάθε μέρα, τα πληρώματα πετούσαν για δέκα ώρες.

Προσγειωθήκαμε στο Δαδί, την Τανάγρα, τα Μέγαρα και, ξεκινώντας από τις 29 Απριλίου, στην Αθήνα-Τατόι, το Καλαμάκι και την Ελευσίνα.

Στις 29 Απριλίου, προσγειωθήκαμε και στο αεροδρόμιο Θεσσαλονίκης-Μίκρας, μια ειδυλλιακή παραθαλάσσια τοποθεσία.”

Οι εκτεταμένες εργασίες που απαιτήθηκαν για την αποκατάστασή του πιθανώς εξηγούν γιατί αυτό το σημαντικό αεροδρόμιο δε χρησιμοποιήθηκε εκτενώς, κατά τη διάρκεια της Επιχείρησης Merkur, της αερομεταφερόμενης εισβολής στην Κρήτη.

Το Καλαμάκι ήταν αρκετά μακριά από την Κρήτη και δεδομένης της περιορισμένης εμβέλειας των μαχητικών Bf 109, τα μονοκινητήρια καταδιωκτικά των Γερμανών είχαν ως βάση τους Μολάους στην Πελοπόννησο.

Δικινητήρια βομβαρδιστικά επιχειρούσαν από το Τατόι και την Ελευσίνα, ενώ τα Ju 87 Stukas είχαν ως βάση το Άργος και τους Μολάους.

Έχει καταγραφεί στα αρχεία ότι αναγνωριστικά αεροσκάφη Messerschmitt Bf 110 της 7./LG 2 επιχειρούσαν στην Κρήτη από το Καλαμάκι, αν και πολύ συχνά προσγειώνονταν για ανεφοδιασμό στους Μολάους ή σε άλλα αεροδρόμια στη νότια Ελλάδα.

Η μοίρα υπέστη μία απώλεια και ένα αεροσκάφος διεγράφη ως πέραν επισκευής, κατά τη διάρκεια της Επιχείρησης Merkur.

Κατά την άφιξή τους στο Καλαμάκι, οι Γερμανοί βρήκαν ένα ερειπωμένο αεροδρόμιο και πολλά κατεστραμμένα αεροπλάνα, όπως αυτό το Avro 504 της Ελληνικής Πολεμικής Αεροπορίας.

Λίγο πριν από την Επιχείρηση Merkur, η RAF επιχείρησε να παρενοχλήσει γερμανικές μονάδες στην Αθήνα.

Στις 17 Μαΐου, το Καλαμάκι και το Τατόι σφυροκοπήθηκαν από Beaufighters της Μοίρας Νο. 252 (το ένα καταρρίφθηκε από αντιαεροπορικά).

Ένα τρικινητήριο μεταγωγικό αεροσκάφος Ju 52 της VIII. Fliegerkorps καταστράφηκε στο Καλαμάκι και τέσσερα άλλα αεροσκάφη αυτού του τύπου της Sanitäts Flugbereitschaft 7 υπέστησαν ζημιές.

Η Sanitäts Flugbereitschaft 7, μια ιατρική μονάδα που μετέφερε τραυματίες, παρέμεινε σε αυτό το αεροδρόμιο μέχρι την υποχώρηση των Γερμανών από την Ελλάδα, το 1944.

Η 20ή Μαΐου ήταν η πρώτη ημέρα της Επιχείρησης Merkur. Από διάφορα αεροδρόμια στην Αττική (Μέγαρα, Τοπόλια, Τανάγρα και άλλα), τα Ju 52 απογειώθηκαν για να ρίξουν αλεξιπτωτιστές πάνω από την Κρήτη.

Το IV./KGzbV 1, ωστόσο, δε συμμετείχε άμεσα στις επιχειρήσεις αυτές. Τα Ju 52 του χρησιμοποιήθηκαν μόνο για τη μεταφορά βομβών και άλλων πυρομαχικών σε προωθημένα αεροδρόμια.

Ένα Bf 110 E της 7./LG 2 με το χαρακτηριστικό κίτρινο χρωματισμό της Επιχείρησης Marita/Merkur. Η 7./LG 2 επιχειρούσε από το Καλαμάκι το Μάιο του 1941.

Στις 20 Μαΐου, ένα τρικινητήριο αεροσκάφος από το IV./KGzbV 1 υπέστη ζημιές κατά την απογείωσή του από το Καλαμάκι.

Στα τέλη Μαΐου του 1941 με την Κρήτη να έχει πλέον πέσει σε γερμανικά χέρια, η πλειονότητα των γερμανικών αεροπορικών μονάδων αποχώρησε από την Ελλάδα για να αναπτυχθεί στην επιχείρηση κατά της Σοβιετικής Ένωσης.

Στη συνέχεια, ξεκίνησαν σημαντικές κατασκευαστικές εργασίες σε πολλά ελληνικά αεροδρόμια.

Σύμφωνα με τον H. de Zeng, αυτή ήταν η νέα μορφή του αεροδρομίου του Ελληνικού (καλαμακίου-Χασανίου):

H. de Zeng: Airfields – Greece Crete and the Dodecanese

«Διαστάσεις: περίπου 1370 x 1100 μέτρα με ακανόνιστο σχήμα».

Επιφάνεια και Διάδρομοι: καλά ισοπεδωμένη επιφάνεια από γρασίδι, θάμνους και αμμώδες έδαφος.

Υπήρχαν 2 κύριοι διάδρομοι που τέμνονται, μήκους περίπου 1830 μέτρων έκαστος, με έναν ευθυγραμμισμένο ΒΒΑ/ΝΝΔ και τον άλλο ΒΒΔ/ΝΝΑ.

Ένας τρίτος διάδρομος μήκους περίπου 485 μέτρων και ευθυγραμμισμένος ΒΑ/ΝΔ τέμνει το βόρειο άκρο του διαδρόμου ΒΒΔ/ΝΝΑ. Σχεδόν σίγουρα ο διάδρομος ήταν από σκυρόδεμα.

Καύσιμα και Πυρομαχικά: Τα σημεία ανεφοδιασμού βρίσκονταν βόρεια των υποστέγων.

Υπήρχαν 3 υπόγειες θέσεις αποθήκευσης καυσίμων και 3 ακόμη υπέργειες. Αυτές ήταν όλες στα δυτικά, βόρεια και ανατολικά όρια του αεροδρομίου.

Μια μεγάλη αποθήκη πυρομαχικών βρισκόταν 1200 μέτρα βόρεια των υπόστεγων, 2 ξεχωριστές αποθήκες βομβών ήταν βορειοανατολικά και ανατολικά του αεροδρομίου, οι τορπίλες φυλάσσονταν σε ένα μικρό ορθογώνιο καμουφλαρισμένο κτίριο στη βορειοδυτική γωνία και μια υπόγεια αποθήκευση πυρομαχικών βρισκόταν περίπου 450 μέτρα νοτιοανατολικά των υπόστεγων.

Υποδομές: Διέθετε 2 μεγάλα τριπλά υπόστεγα, που φέρεται να χρησιμοποιούνταν ως συνεργεία επισκευών, περίπου 725 μέτρα ανατολικά της κύριας διασταύρωσης του διαδρόμου προσγείωσης-απογείωσης.

Κοντά σε αυτά υπήρχαν 1 μακρύ ορθογώνιο κτίριο και 2 μικρότερα κτίρια που θεωρείται ότι χρησιμοποιούνταν ως εργαστήρια.

Η έδρα του σταθμού λέγεται ότι βρισκόταν σε μια τριώροφη βίλα ακριβώς νότια του αεροδρομίου στο προάστιο Ελληνικό και το προσωπικό στρατωνιζόταν στο Χασάνι και το Ελληνικό.

Η πλησιέστερη σιδηροδρομική σύνδεση ήταν στην Αθήνα.

Διασπορά: Οι 2 διασπορές βρίσκονταν ανατολικά και δυτικά, με την πρώτη να έχει συνολικά από 12 μεγάλα και 23 μεσαία καταφύγια αεροσκαφών και 11 θέσεις στάθμευσης.

Επιπλέον, είχαν οριοθετηθεί για κατασκευή 12 ακόμη μεσαία καταφύγια.

Η δυτική διασπορά είχε μόνο 2 ανοιχτά καταφύγια. Αεροσκάφη στάθμευαν επίσης κατά μήκος των δυτικών και νότιων ορίων.

Αντιαεροπορική άμυνα: Υπήρχαν 3 σημεία βαρέων αντιαεροπορικών με θέσεις για 16 πυροβόλα και 9 σημεία ελαφρών αντιαεροπορικών με θέσεις για 23 πυροβόλα.

Οι επίγειες άμυνες περιλάμβαναν 6 οχυρά για πολυβόλα».

Ένα από τα κτίρια του Καλαμακίου που χρησιμοποιήθηκε από το προσωπικό του αεροδρομίου.

Στις 16 Ιουνίου, το αρχηγείο του X. Fliegerkorps μεταφέρθηκε από την Ταορμίνα στην Κηφισιά.

Μέχρι τον Σεπτέμβριο του 1941, οι εργασίες είχαν προχωρήσει αρκετά ώστε το Καλαμάκι να υποδεχθεί τα πρώτα του βομβαρδιστικά: He 111 του II./KG 26, που προηγουμένως επιχειρούσαν από την Ελευσίνα (κάτι που θα μείωνε την πίεση σε αυτό το αεροδρόμιο).

Τα αεροσκάφη του Löwengeschwader (Πτέρυγα Λεόντων) διεξήγαγαν κυρίως νυχτερινές επιθέσεις σε πλοία που επιχειρούσαν από την Αίγυπτο.

Τα διακριτικά της 7./LG 2: Ένας χαμογελαστός διάβολος, μια υπενθύμιση των διακριτικών που έφεραν τα αναγνωριστικά αεροσκάφη της Λεγεώνας Condor στην Ισπανία.

Για αρκετούς μήνες, το II./KG 26 πετούσε τακτικά πάνω από την Αίγυπτο, με ενδιάμεσες στάσεις στη Ρόδο ή την Κρήτη.

Το Σουέζ και η Αλεξάνδρεια ήταν οι κύριοι στόχοι του (και μερικές φορές η Κύπρος και η Χάιφα), αλλά τα He 111 ανατίθεντο περιστασιακά στο Fliegerführer Afrika για αποστολές αναγνώρισης ή για την κάλυψη του Afrika Korps κατά τις προελάσεις και τις υποχωρήσεις του.

Το αρχείο των απωλειών είναι πολύ συγκεχυμένο και ελλιπές.

Παρ’ όλα αυτά, η ακόλουθη λίστα καταγράφει όσα μπορέσαμε να βρούμε στα αρχεία της περιόδου:

– Το Σεπτέμβριο, τρία He 111 χάθηκαν πάνω από την Αφρική. Αυτόν το μήνα, το 6./KG 26 χρειάστηκε να επιχειρήσει στο Ανατολικό Μέτωπο, κατά στόχων στο Μπουζάου της Ρουμανίας.

Τον Οκτώβριο, η Ομάδα, μειωμένη σε δύο μοίρες, υπέστη δύο απώλειες πάνω από το Σουέζ και την Ερυθρά Θάλασσα.

Τον Νοέμβριο, η μόνη θανατηφόρα συντριβή σημειώθηκε κοντά στην Ελευσίνα.

Τη νύχτα της 21ης/22ας Δεκεμβρίου, δύο He 111 καταστράφηκαν στη Λιβύη κατά την επιστροφή τους από επιχειρήσεις.

Ένα He 111 από την II./KG 26 βάφτηκε μαύρο για να πραγματοποιήσει νυχτερινή αποστολή πάνω από την Αίγυπτο από το Καλαμάκι. Το αεροσκάφος αναφέρεται ότι χάθηκε στο Καλαμάκι το 1941.

Τον Νοέμβριο, το Afrika Korps βρέθηκε σε θέση άμυνας και αναγκάστηκε να υποχωρήσει, από τις αγγλικές επιθέσεις. Κατέστη απαραίτητος ο ανεφοδιασμός του Γαλλικού Στρατού της Αφρικής, συμμάχου των Γερμανών, το συντομότερο δυνατό μεταφέροντας εξοπλισμό, καύσιμα και πυρομαχικά στη Ντέρνα της Λιβύης.

Αρκετές μοίρες μεταφοράς συγκεντρώθηκαν βιαστικά, συχνά με προσωπικό κατευθείαν από τις σχολές αεροπορίας. Τα Ju 52 του προσωρινού KGzbV 102 ανατέθηκαν έτσι στο Καλαμάκι.

Στις 18 Δεκεμβρίου, κοντά στο Καλαμάκι, ένα τρικινητήριο αεροσκάφος από Το KGzbV 300, με βάση το Τατόι, και ένα άλλο από την 9./KGzbV 1 καταστράφηκαν και όλοι οι επιβαίνοντες σκοτώθηκαν. Ωστόσο, μέχρι τα μέσα Δεκεμβρίου, τα περισσότερα από τα KGzbV είχαν σταδιακά εγκαταλείψει την Ελλάδα πριν από τη διάλυσή τους.

(Σημείωση: Ορισμένες πηγές αναφέρουν την παρουσία ανεμόπτερων 1./KG 28 και II./LLG 1 στο Καλαμάκι στα τέλη του 1941, αλλά αυτό είναι αμφίβολο.)

Το II./KG 26 στάθμευε στο Καλαμάκι, αλλά γρήγορα μειώθηκε σε δύο μοίρες. Το έμβλημα της πτέρυγας ήταν ένα λιοντάρι (Löwengeschwader).

17 Μαΐου 1941: Καλαμάκι. Από την 252η Μοίρα Τρ. Στ. VIII. Fl.K. Ju 52/3m (WNr 1305) 100%; San.Fl.Ber. 7: Ju 52/3m (WNr 1340) 20%, Ju 52/3m (WNr 3003) 20%, Ju 52/3m (WNr 3009) 10% και Ju 52/3m (WNr 5721) 40%.

20 Μαΐου 1941: Καλαμάκι. IV./KGzbV 1. Ju 52/3m (WNr 6366). Ζημιά κατά την απογείωση. 40%.

18 Δεκεμβρίου 1941: Κοντά στο Καλαμάκι. KGzbV 300. Ju 52/3m (WNr 5611) χτυπά εμπόδιο και καταστρέφεται, με ολική απώλεια του πληρώματός του (Lt. Heinz Widmaier (P), Uffz. Kurt Schneider (R), Uffz. Horst Willwock (Méc) et Flg. Johannes Wiater (M).

Κοντά στο Καλαμάκι. 9./KGzbV 1. Ju 52/3m g6e (WNr 6877). Συνετρίβη και εξερράγη, με ολική απώλεια του πληρώματός του Fw. Karl Schütz (P), Uffz. Willi Erkelenz (R), Fw. Heinz Kass (Méc) et Uffz. Hermann Seidel (M).