Η ιστορική εξέλιξη των Γερμανικών Στρατιωτικών Νεκροταφείων στην ευρύτερη περιοχή του Μπέλες.
Photo gallery, WW2, WW2 in Greece, WW2 WrecksΈρευνα του Δημήτρη Πέγκα
Δημοσιεύεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα, από το www.ww2wrecks.com κατόπιν άδειας του κ. Δημήτρη Πέγκα
Απαγορεύεται η αναδημοσίευση, χωρίς αναφορά στην πηγή www.ww2wrecks.com και τον ερευνητή Δημήτρη Πέγκα
Λοχίας Ίτσιος : Τελικά, πόσους Γερμανούς εξουδετέρωσε στην πραγματικότητα το Π8;
Η δημιουργία των Γερμανικών Στρατιωτικών Νεκροταφείων στην νότια Βουλγαρία συνδέεται άμεσα με τα γεγονότα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και την γερμανική εισβολή πρωτίστως στην Ελλάδα και δευτερευόντως στην τότε Γιουγκοσλαβία.
Στο παρόν άρθρο, η έρευνα επικεντρώνεται στην ιστορική εξέλιξη των Γερμανικών Στρατιωτικών Νεκροταφείων που δημιουργήθηκαν στην ευρύτερη περιοχή του Μπέλες, εστιάζοντας κυρίως στις επαναταφές των ετών 1941 και 1942. Μέσα από την διασταύρωση αρχειακών πηγών, όπως είναι οι εκθέσεις του αρμόδιου αξιωματικού στρατιωτικών τάφων, οι καρτέλες θανάτου των πεσόντων και τα σχεδιαγράμματα των νεκροταφείων, επιχειρείται η όσο το δυνατόν ακριβέστερη ανασύνθεση της ιστορίας τους, καθώς και η διερεύνηση επιμέρους ερωτημάτων που παραμένουν αναπάντητα.
Κατά την διάρκεια της γερμανικής εισβολής στην Ελλάδα, τον Απρίλιο του 1941, δημιουργήθηκαν στην ευρύτερη περιοχή του Μπέλες τρία κύρια Γερμανικά Στρατιωτικά Νεκροταφεία : Ένα στην Μαρινούπολη, ένα στο Πετρίτσι και ένα στον Προμαχώνα.
Τα Γερμανικά Στρατιωτικά Νεκροταφεία στην ευρύτερη περιοχή του Μπέλες
Παρά την ίδρυση των νεκροταφείων αυτών, περίπου το 50% των Γερμανών πεσόντων εξακολουθούσε να βρίσκεται σε πρόχειρους τάφους στα πεδία των μαχών. Η κατάσταση αυτή, η οποία παρατηρούνταν και σε άλλες περιοχές της δικαιοδοσίας της, οδήγησε την Γερμανική Στρατιωτική Διοίκηση Νοτιοανατολικής Ευρώπης να εκδώσει, στις 24.09.1941, διαταγή για την περισυλλογή όλων των διάσπαρτων γερμανικών στρατιωτικών τάφων και την μεταφορά των εντοπισμένων πεσόντων σε οργανωμένα στρατιωτικά νεκροταφεία. Η εκτέλεση της αποστολής αυτής, όσον αφορά τα πεδία των μαχών κατά μήκος των ελληνοβουλγαρικών συνόρων, ανατέθηκε στον W.G.O. 32.
Τι ήταν ο W.G.O. 32;
Ως Wehrmacht-Gräber-Offizier 32, ή εν συντομία W.G.O. 32, αναφερόταν το επιτελείο του Hauptmann (Λοχαγού) Schrey, αξιωματικού αρμόδιου για την εύρεση, την καταγραφή και την φροντίδα των γερμανικών στρατιωτικών τάφων. Το επιτελείο αυτό, το οποίο υπήχθη από τον Μάιο του 1941 στην Γερμανική Στρατιωτική Διοίκηση Σερβίας, με έδρα το Βελιγράδι, είχε αρχικά ως δικαιοδοσία τις επικράτειες της Γιουγκοσλαβίας και της Βουλγαρίας. Λίγο αργότερα, τον Οκτώβριο του 1941, ο W.G.O. 32 ανέλαβε προσωρινά την αρμοδιότητα και για τις ελληνικές επαρχίες που βρίσκονταν υπό βουλγαρική κατοχή. Τον Σεπτέμβριο του 1942, τον Hauptmann Schrey διαδέχθηκε ο Oberleutnant (Υπολοχαγός) Merten. Οι δύο αυτοί αξιωματικοί στρατιωτικών τάφων, μέσω των επαναταφών που πραγματοποίησαν, διαμόρφωσαν σχεδόν ολοκληρωτικά τα Γερμανικά Στρατιωτικά Νεκροταφεία Μαρινούπολης και Πετριτσίου, όπως τα γνωρίζουμε σήμερα.
Όσον αφορά τις αρχειακές πηγές, η παρούσα έρευνα για τα Γερμανικά Στρατιωτικά Νεκροταφεία της ευρύτερης περιοχής του Μπέλες βασίστηκε κυρίως στις ακόλουθες :
α) στις επίσημες εκθέσεις του W.G.O. 32, οι οποίες διασώζονται στα Εθνικά Αρχεία των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής (National Archives and Records Administration – NARA)
[https://catalog.archives.gov/
β) στις καρτέλες θανάτου των Γερμανών πεσόντων, οι οποίες έχουν δημοσιευτεί στον ιστότοπο «Ancestry»
[https://www.ancestry.de],
γ) σε διαδικτυακούς καταλόγους πεσόντων των παραπάνω νεκροταφείων
[http://www.denkmalprojekt.
δ) σε φωτογραφίες από προσωπικά άλμπουμ Γερμανών στρατιωτών, οι οποίες έχουν δημοσιευτεί στο διαδίκτυο.
W.G.O. 32 : ΕΠΑΝΑΤΑΦΕΣ 1941
Από τις εκθέσεις του W.G.O. 32 που έχουν διασωθεί, ιδιαίτερη σημασία για την παρούσα έρευνα έχει η υπ’ αριθ. 6 έκθεση με ημερομηνία 14.01.1942. Σε αυτήν, ο W.G.O. 32 αναφέρει ότι κατά το τελευταίο δίμηνο του 1941 πραγματοποιήθηκαν συνολικά 230 επαναταφές Γερμανών πεσόντων στην Βουλγαρία : 193 στο Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Μαρινούπολης και 37 στο Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Πετριτσίου.
Στατιστικός Πίνακας των 230 επαναταφών στην Βουλγαρία το 1941
Οι επαναταφές από τον τομέα των οχυρών ΠΟΠΟΤΛΙΒΙΤΣΑ, ΙΣΤΙΜΠΕΗ και ΚΕΛΚΑΓΙΑ
Ακολούθησε η μεταφορά 16 Γερμανών πεσόντων από την περιοχή του Νέου Πετριτσίου και της γέφυρας του Στρυμόνα στο Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Μαρινούπολης.
Στη συνέχεια, πραγματοποιήθηκαν στο Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Μαρινούπολης 46 επαναταφές πεσόντων από τον ευρύτερο τομέα του Οχυρού ΠΑΛΗΟΥΡΙΩΝΕΣ.
Μετά την ολοκλήρωση των επαναταφών από το ανατολικό Μπέλες, μεταφέρθηκαν στο Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Πετριτσίου 14 Γερμανοί πεσόντες, οι περισσότεροι από τους οποίους είτε είχαν ενταφιαστεί σε μικρά νεκροταφεία είτε είχαν ταφεί πρόχειρα κατά μήκος των κύριων οδών της κοιλάδας της Στρώμνιτσας.
Αμέσως μετά, ο W.G.O. 32 πραγματοποίησε στο ίδιο νεκροταφείο 4 επαναταφές από το βουλγαρικό τμήμα της κοιλάδας του Στρυμόνα.
Οι επαναταφές από το βουλγαρικό τμήμα της κοιλάδας του ΣτρυμόναΤέλος, τον Δεκέμβριο του 1941, από το δυτικό Μπέλες και συγκεκριμένα από την περιοχή των Άνω Ποροΐων, μεταφέρθηκαν 50 από τους συνολικά 52 πεσόντες που εντοπίστηκαν : 42 στο Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Μαρινούπολης και 8 στο Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Πετριτσίου.
Στην ίδια έκθεση, εκτός από τα σχεδιαγράμματα στα οποία απεικονίζονται οι αρχικές θέσεις ταφής των πεσόντων στα πεδία των μαχών, περιλαμβάνονται και σχεδιαγράμματα των δύο παραπάνω Γερμανικών Στρατιωτικών Νεκροταφείων, όπως αυτά διαμορφώθηκαν μετά την ολοκλήρωση των επαναταφών του 1941.
Συγκρίνοντας τα ονόματα που αναγράφονται στα σχεδιαγράμματα των αρχικών θέσεων ταφής των πεσόντων στα πεδία των μαχών με εκείνα που περιλαμβάνονται στα σχεδιαγράμματα των δύο Γερμανικών Στρατιωτικών Νεκροταφείων, μπορούμε να προσδιορίσουμε τόσο τον αριθμό των τάφων όσο και την ταυτότητα των Γερμανών πεσόντων που είχαν ταφεί σε καθένα από αυτά πριν από την έναρξη των εργασιών του W.G.O. 32.
Με βάση την παραπάνω σύγκριση, προκύπτουν τα ακόλουθα στοιχεία για την περίοδο έως και τον Οκτώβριο του 1941 :
• Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Μαρινούπολης : 86 τάφοι
• Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Πετριτσίου : 65 τάφοι
Μετά την ολοκλήρωση των επαναταφών του 1941, ο αριθμός των τάφων στα δύο Γερμανικά Στρατιωτικά Νεκροταφεία διαμορφώθηκε ως εξής:
• Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Μαρινούπολης : 279 τάφοι
• Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Πετριτσίου : 102 τάφοι
Τα πρωτόκολλα επαναταφής, τα οποία αναγράφονται με κόκκινο χρώμα στις καρτέλες θανάτου των πεσόντων, επιβεβαιώνουν τα στοιχεία της υπ’ αριθ. 6 έκθεσης του W.G.O. 32.
Όσον αφορά το τρίτο Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο της περιοχής, εκείνο του Προμαχώνα, στην υπ’ αριθ. 6 έκθεση του W.G.O. 32 δεν περιλαμβάνεται σχεδιάγραμμά του, καθώς το 1941 δεν πραγματοποιήθηκαν επαναταφές σε αυτό.
Ωστόσο, από τις διαθέσιμες πανοραμικές φωτογραφίες προκύπτει ότι τον Απρίλιο του 1941 το Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Προμαχώνα αριθμούσε συνολικά 74 τάφους, κατανεμημένους ως εξής :
• 1η σειρά : 18 τάφοι
• 2η σειρά : 19 τάφοι
• 3η σειρά : 20 τάφοι
• 4η σειρά : 17 τάφοι
Ο αριθμός αυτός επιβεβαιώνεται και από την αρίθμηση που αναγράφεται στις καρτέλες θανάτου των πεσόντων που είχαν ταφεί στο συγκεκριμένο νεκροταφείο. Τα στοιχεία αυτά επιτρέπουν τον ακριβή προσδιορισμό της θέσης ταφής κάθε πεσόντος.
Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, τον Απρίλιο του 1941 είχαν ταφεί στο Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Προμαχώνα 74 Γερμανοί πεσόντες. Το ερώτημα που προκύπτει είναι αν κατά τους επόμενους μήνες, πριν δηλαδή το νεκροταφείο περιέλθει στην δικαιοδοσία του W.G.O. 32, πραγματοποιήθηκαν σε αυτό νέες ταφές ή επαναταφές.
Γνωρίζουμε με βεβαιότητα ότι τον Νοέμβριο του 1942 ο W.G.O. 32 μετέφερε συνολικά 75 πεσόντες από την συγκεκριμένη περιοχή στο Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Μαρινούπολης. Επρόκειτο για τους 74 πεσόντες που είχαν ταφεί στο Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Προμαχώνα, καθώς και για τον Obergefreiter Seite Friedrich, ο οποίος πνίγηκε στον Στρυμόνα, ενώ κολυμπούσε κοντά στο Κλειδί, τον Μάιο του 1941. Ωστόσο, παραμένει αδιευκρίνιστο αν ο Obergefreiter Seite Friedrich είχε ταφεί εντός του Γερμανικού Στρατιωτικού Νεκροταφείου Προμαχώνα ή σε πολύ κοντινή απόσταση από αυτό.
Την απάντηση στο παραπάνω ερώτημα ίσως μας τη δίνει η επίσημη αρίθμηση των τάφων, όπως αποτυπώνεται στα σχεδιαγράμματα των δύο Γερμανικών Στρατιωτικών Νεκροταφείων που περιλαμβάνονται στην υπ’ αριθ. 6 έκθεση του W.G.O. 32.
Σύμφωνα με τα σχεδιαγράμματα αυτά, η αρίθμηση των τάφων είχε ως εξής :
• Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Μαρινούπολης : 534 – 770
• Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Πετριτσίου : 771 – 872
• Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Μαρινούπολης : 948 – 989
Παρατηρούμε ότι απουσιάζουν οι αριθμοί τάφων από το 873 έως το 947, δηλαδή συνολικά 75 αριθμοί.
Εξετάζοντας τις καρτέλες θανάτου των πεσόντων που είχαν αρχικά ταφεί στο Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Προμαχώνα, διαπιστώνουμε ότι σε ορισμένες από αυτές αναγράφονται αριθμοί που πιθανότατα αντιστοιχούν στην αρίθμηση των τάφων από τον W.G.O. 32. Για παράδειγμα, ο τάφος του Schütze Dick Willi, ο οποίος ήταν ο 11ος στο συγκεκριμένο νεκροταφείο, καταγράφεται ως 883ος, ενώ ο τάφος του Obergefreiter Dappa Richard – Josef, ο οποίος ήταν ο τελευταίος, καταγράφεται ως 947ος.
Αν θεωρήσουμε σωστή την παραπάνω υπόθεση, ότι δηλαδή οι αριθμοί 873 έως 947 αφορούν τους τάφους του Γερμανικού Στρατιωτικού Νεκροταφείου Προμαχώνα, μπορούμε να εκτιμήσουμε τον επίσημο αριθμό τάφου και των υπόλοιπων πεσόντων. Προσδιορίζοντας τον επίσημο αριθμό τάφου καθενός από τους 74 πεσόντες, καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι μας λείπει, κατά πάσα πιθανότητα, ο τάφος με αριθμό 890. Είναι άραγε ο 890ός τάφος εκείνος του Obergefreiter Seite Friedrich; Αν, όμως, υποθέσουμε ότι ο Obergefreiter Seite Friedrich είχε ταφεί τον Μάιο του 1941 στην 4η σειρά, δίπλα στον Schütze Dernbecher Philipp, του οποίου ο τάφος καταγράφεται ως 889ος, τότε παραμένει ανεξήγητο γιατί η συνολική καταμέτρηση των τάφων, βάσει των καρτελών θανάτου των πεσόντων, ανέρχεται σε 74 και όχι σε 75.
W.G.O. 32 : ΕΠΑΝΑΤΑΦΕΣ 1942
Πιο δύσκολη αποδείχθηκε η έρευνα σχετικά με τις επαναταφές του 1942, καθώς μέχρι στιγμής δεν έχει εντοπιστεί αντίστοιχη έκθεση του W.G.O. 32. Για τον λόγο αυτό, στραφήκαμε στους – ελλιπείς, όπως διαπιστώθηκε κατά την διάρκεια της έρευνας – καταλόγους των Γερμανικών Στρατιωτικών Νεκροταφείων Μαρινούπολης και Πετριτσίου, οι οποίοι είναι αναρτημένοι στο διαδίκτυο, ακολουθώντας την εξής διαδικασία : Όταν το όνομα ενός πεσόντος που περιλαμβανόταν στους παραπάνω καταλόγους δεν εντοπιζόταν στα σχεδιαγράμματα των δύο Γερμανικών Στρατιωτικών Νεκροταφείων που περιλαμβάνονται στην υπ’ αριθ. 6 έκθεση του W.G.O. 32, τότε αναζητούσαμε τον συγκεκριμένο πεσόντα στον ιστότοπο «Ancestry», προκειμένου να εντοπίσουμε τις καρτέλες θανάτου του και να επιβεβαιώσουμε την επαναταφή του.
Με βάση την παραπάνω διαδικασία, καταλήξαμε στο συμπέρασμα ότι κατά την διάρκεια του 1942 ο W.G.O. 32 πραγματοποίησε συνολικά 89 επαναταφές στα δύο προαναφερθέντα νεκροταφεία :
• Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Μαρινούπολης : 85 επαναταφές
• Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Πετριτσίου : 4 επαναταφές
Πιο συγκεκριμένα, τον Νοέμβριο του 1942, ο W.G.O. 32 μετέφερε στο Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Μαρινούπολης το σύνολο των πεσόντων που είχαν ταφεί στο Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Προμαχώνα (πρωτόκολλα επαναταφής 701 – 775). Ενδεχομένως, οι επαναταφές αυτές να σχετίζονταν με την κατάσταση στην οποία βρισκόταν το τελευταίο, καθώς, όπως μας πληροφορεί ο Hauptmann Schrey στην προτελευταία του έκθεση ως W.G.O. 32, την υπ’ αριθ. 13 έκθεση με ημερομηνία 08.08.1942, περίπου έναν μήνα προτού μετατεθεί στο Γερμανικό Αφρικανικό Σώμα στην Βόρεια Αφρική, το Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Προμαχώνα βρισκόταν σε εντελώς παραμελημένη κατάσταση.
Τον ίδιο μήνα πραγματοποιήθηκε ανάλογη επιχείρηση στην περιοχή του δυτικού Μπέλες, από όπου μεταφέρθηκαν συνολικά 9 πεσόντες στα Γερμανικά Στρατιωτικά Νεκροταφεία Μαρινούπολης και Πετριτσίου : 5 στο πρώτο και 4 στο δεύτερο (πρωτόκολλα επαναταφής 776 – 784).
Αμέσως μετά, ο W.G.O. 32 μετέφερε στο Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Μαρινούπολης 4 πεσόντες από την περιοχή της Θερμοπηγής (πρωτόκολλα επαναταφής 785 – 788).
Τέλος, τον Δεκέμβριο του 1942, μεταφέρθηκε στο προαναφερθέν νεκροταφείο ένας μεμονωμένος τάφος από τον Πεθελινό (πρωτόκολλο επαναταφής 949).
Πώς γνωρίζουμε ότι κατά την διάρκεια του 1942 δεν πραγματοποιήθηκε καμία επιπλέον μεμονωμένη ή ομαδική επαναταφή στο συγκεκριμένο νεκροταφείο; Πρώτον, διότι τα υπόλοιπα πρωτόκολλα επαναταφής αφορούν πεσόντες που μεταφέρθηκαν σε άλλα νεκροταφεία στην Γιουγκοσλαβία, την Βουλγαρία (Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Νευροκοπίου) και την Ελλάδα (Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Ξάνθης). Δεύτερον, χάρη σε μία από τις καρτέλες θανάτου του Obergefreiter Walter Wilhelm, από την οποία προκύπτει ότι ο τάφος του ήταν ο υπ’ αριθ. 364 στο Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Μαρινούπολης.
Κατά συνέπεια, χάρη στις καρτέλες θανάτου που εντοπίσαμε στον ιστότοπο «Ancestry», μπορέσαμε να καταγράψουμε πλήρως τα Γερμανικά Στρατιωτικά Νεκροταφεία Μαρινούπολης και Πετριτσίου έως την 01.01.1943 :
• Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Μαρινούπολης : 364 τάφοι
• Γερμανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο Πετριτσίου : 106 τάφοι
ΤΑ ΓΕΡΜΑΝΙΚΑ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΑ ΝΕΚΡΟΤΑΦΕΙΑ ΜΑΡΙΝΟΥΠΟΛΗΣ ΚΑΙ ΠΕΤΡΙΤΣΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ
Σύμφωνα με τα τρέχοντα στοιχεία της Volksbund, του επίσημου φορέα για την καταγραφή και την φροντίδα των γερμανικών στρατιωτικών τάφων, στα δύο νεκροταφεία αναπαύονται σήμερα, αντίστοιχα, 369 και 111 πεσόντες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Ωστόσο, όσον αφορά τους επιπλέον πεσόντες που καταγράφονται ως ενταφιασμένοι στα συγκεκριμένα νεκροταφεία, δεδομένου ότι αυτά είτε εγκαταλείφθηκαν είτε καταστράφηκαν ολοσχερώς κατά τις δεκαετίες που ακολούθησαν, θεωρούμε ότι υπάρχουν τρία πιθανά ενδεχόμενα :
α) Τα ονόματά τους καταχωρίστηκαν για λόγους τιμητικής μνήμης, χωρίς αυτό να σημαίνει απαραίτητα ότι οι σοροί τους μεταφέρθηκαν στα συγκεκριμένα νεκροταφεία.
β) Οι επαναταφές τους πραγματοποιήθηκαν κανονικά μετά την 01.01.1943, αλλά οι αντίστοιχες καρτέλες θανάτου, στις οποίες υπήρχε η ένδειξη «umgebettet», δεν έχουν διασωθεί.
γ) Οι επαναταφές τους πραγματοποιήθηκαν μετά την λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Συνοψίζοντας, παρά την πρόοδο που σημειώθηκε μέσα από την παρούσα έρευνα, ορισμένα ερωτήματα παραμένουν ανοιχτά, ιδίως ως προς τον ακριβή αριθμό των πεσόντων που ενταφιάστηκαν στα Γερμανικά Στρατιωτικά Νεκροταφεία Μαρινούπολης και Πετριτσίου και αναπαύονται εκεί σήμερα.