By Pierre Kosmidis

Οι φωτογραφίες δημοσιεύονται κατόπιν αδείας από το συγγραφέα κ. Άρη Μπιλάλη

Ένα εν πολλοίς άγνωστο, αλλά πολύ σημαντικό κεφάλαιο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, έρχεται στο φως, χάρη στο βιβλίο “ΑΝΕΛΚΥΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ – Η εποποιία της ανέλκυσης ναυαγίων στη μεταπολεμική Ελλάδα” των καταξιωμένων ερευνητών της ναυτικής ιστορίας και συγγραφέων Άρη Μπιλάλη και Κώστα Θωκταρίδη από τις Εκδόσεις Κυριακίδη 

Οι ελληνικές θάλασσες κατά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο αποτέλεσαν πεδίο σφοδρών ναυμαχιών και αεροπορικών επιδρομών, με αποτέλεσμα εκατοντάδες πλοία κάθε μεγέθους, τύπου και χρήσης να βρεθούν στους βυθούς.

Μετά τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ένα πραγματικά τιτάνιο έργο πραγματοποιήθηκε από τον Ο.Α.Ν., τον Οργανισμό Ανελκύσεως Ναυαγίων, σε συνεργασία με ιδιωτικά συνεργεία δυτών, τα οποία ανέλαβαν τη σχεδόν ακατόρθωτη -με τα μέσα της εποχής- διαδικασία ναυαγιαίρεσης εκατοντάδων πλοίων, τα οποία είτε αποτελούσαν εμπόδιο στη ναυσιπλοΐα, είτε απλά για να πωληθούν ως σκραπ, δηλαδή μέταλλο στις χαλυβουργίες.

Με τη δυνατότητα της εκ των υστέρων θεώρησης της Ιστορίας, σίγουρα προκαλεί πίκρα και προβληματισμό το γεγονός ότι ανάμεσα στα εκατοντάδες ναυάγια που κατέληξαν στις υψικαμίνους των βιομηχανιών, πλοία με ιστορική σημασία, όπως το “ΕΛΛΗ” ή το “ΒΑΣΙΛΙΣΣΑ ΟΛΓΑ”, ή ακόμα και το “ΟΡΙΑ”, ο υγρός τάφος 4.000 Ιταλών αιχμαλώτων πολέμου, διαλύθηκαν με δυναμίτες, κόπηκαν και εξαφανίστηκαν από τους βυθούς.

Πρέπει ωστόσο και σε αυτή την περίπτωση να αντιληφθούμε τις συνθήκες τις εποχής, ώστε να κατανοήσουμε αυτές τις πράξεις που σήμερα τις βλέπουμε ως ύβρη στην Ιστορία και στη μνήμη των νεκρών.

Το www.ww2wrecks.com απευθύνθηκε στον εκ των συγγραφέων Άρη Μπιλάλη, προκειμένου να μας διαφωτίσει για το πόνημά του “ΑΝΕΛΚΥΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ – Η εποποιία της ανέλκυσης ναυαγίων στη μεταπολεμική Ελλάδα”. 

Ποιό ήταν το έναυσμά σας για να ασχοληθείτε με την ιστορία της ανέλκυσης ναυαγίων;

Η περιέργεια για το τι απέγιναν τα ναυάγια ιστορικών πλοίων που είχαν βυθιστεί σε προσβάσιμα βάθη.

Βρίσκονταν ακόμη εκεί; Σε τι κατάσταση ήταν;

Ασχολούμενος επί πολλά χρόνια με την έρευνα της ναυτικής μας ιστορίας, διαπίστωσα οτι καμία πηγή, ελληνική ή ξένη, δεν παρείχε στοιχεία για το τι συνέβη μεταπολεμικά με τα ναυάγια που είχαν χαθεί στον πόλεμο. Όταν έφθασα αντιμέτωπος με μέρος του αρχείου του Οργανισμού Ανελκύσεως Ναυαγίων, αμέσως σκέφτηκα οτι αυτές τις πληροφορίες θα έπρεπε να τις μοιραστούμε με όλους όσοι ενδιαφέρονταν για την ιστορική και ναυτιλιακή έρευνα.

Πόσα ναυάγια ανελκύστηκαν μεταπολεμικά από τις ελληνικές θάλασσες;

Εκατοντάδες ναυάγια ανελκύστηκαν ή διαλύθηκαν, άλλα πλήρως και άλλα μερικώς. Μόνο ο Οργανισμός Ανελκύσεως Ναυαγίων στα τρία πρώτα χρόνια της δράσης του ανέλκυσε ή διέλυσε περισσότερα από διακόσια ναυάγια. Πολλά από τα ανελκυσθέντα ναυάγια επισκευάστηκαν και αποτέλεσαν τη ραχοκοκαλιά του μεταπολεμικού ακτοπλοϊκού στόλου.

Το βιβλίο σας “Ανελκύοντας την Ιστορία” καλύπτει ένα σημαντικό κενό στη βιβλιογραφία και αποτελεί σημείο αναφοράς για φιλίστορες και ερευνητές. Ποιό είναι το πιο σημαντικό συμπέρασμα από την έρευνά σας για τη συλλογή των στοιχείων;

Δυστυχώς στη χώρα  μας υπήρχε διαχρονικά ένα μεγάλο έλλειμμα στη διατήρηση των αρχειακών πηγών. Το έργο μας θα ήταν απείρως πιο εύκολο αν το κράτος είχε διατηρήσει τα αρχεία του Ο.Α.Ν., αλλά δυστυχώς κάτι τέτοιο δεν συνέβη.

Σπαράγματα από το αρχείο του Οργανισμού βρέθηκαν στην κατοχή ενός ιδιώτη συλλέκτη, ενώ μέρος του φωτογραφικού αρχείου διατηρήθηκε από την οικογένεια του ναυπηγού Χριστόφορου Καλδή που εργάστηκε στον Ο.Α.Ν. Ευτυχώς προλάβαμε ορισμένους από τους τελευταίους βετεράνους δύτες που είχαν εργαστεί σε ανελκύσεις και διαλύσεις την περίοδο 1950-70 και έτσι καταφέραμε να συμπληρώσουμε αρκετά από τα κενά των αρχείων.

Η μεταπολεμική ναυαγιαίρεση, λαμβάνοντας και τις συνθήκες της εποχής, ήταν εκ των ων ουκ άνευ, τόσο για την εκκαθάριση λιμένων και προσβάσεων σε αυτά, όσο και για καθαρά κερδοσκοπικούς λόγους. Σκεφτήκατε ποτέ κατά τη διάρκεια της έρευνας ή και της συγγραφής του βιβλίου σας, ότι χάθηκαν σημαντικά στοιχεία της ιστορίας, όπως για παράδειγμα το “Έλλη”; 

Δυστυχώς αυτή είναι η πικρή αλήθεια. Το ελληνικό κράτος παρείχε άδειες εκμετάλλευσης για ορισμένα ιστορικά ναυάγια που δεν θα έπρεπε σε καμία περίπτωση να αντιμετωπιστούν με γραφειοκρατικό τρόπο.

Ναυάγια όπως του καταδρομικού ΈΛΛΗ ή του αντιτορπιλικού ΒΑΣΙΛΙΣΣΑ ΟΛΓΑ έτυχαν εκμετάλλευσης ως παλιοσίδερα, χωρίς να ληφθεί υπόψη η ιστορία τους και ενώ δεν εμποδίζαν στη χρήση των λιμενικών εγκαταστάσεων.

Σε συνέχεια της παραπάνω ερώτησης, ποια θεωρείτε τα πιο σημαντικά ναυάγια από ιστορικής άποψης, από εκείνα που ανελκύσθηκαν;

Κατά τη γνώμη μου, το μεγαλύτερο όνειδος ήταν η καταστροφή του ναυαγίου του ιταλικού ατμόπλοιου ORIA. Σε αυτό βρίσκονταν εκατοντάδες σοροί από τους 4.000 Ιταλούς αιχμάλωτους που έχασαν τη ζωή τους κατά τη βύθιση του σκάφους.

Θα έπρεπε να είχε αντιμετωπιστεί όπως ένας τόπος μαρτυρίου και όχι ως παλιοσίδερα. Δυστυχώς η υστέρηση που προκάλεσε η Κατοχή και ο εμφύλιος φαίνεται οτι δεν ήταν μόνο οικονομική αλλά και είχε και ηθικές προεκτάσεις.

Αν έπρεπε να κρατήσουμε ένα δίδαγμα από την ιστορία των ναυαγιαιρέσεων, ποιο θα ήταν αυτό;