“Y1: Στη Σιωπή του Βυθού”: Ο “Κατσώνης” ταξιδεύει στο 22ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης

Contact, Interviews, Shipwrecks, WW2, WW2 in Greece, WW2 Wrecks

By Pierre Kosmidis

 

“Y1: Silence of the Deep”: The underwater exploration of a Greek submarine lost during World war 2 and the unknown story

 

“Y1: Στη Σιωπή του Βυθού”. Η άγνωστη ιστορία του ελληνικού υποβρυχίου που χάθηκε το 1943

 

FOUND! The WW2 Greek submarine Y1 “Katsonis”, sunk on September 14, 1943

Το υποβρύχιο “Υ-1 Κατσώνης”, το οποίο είχε καταβυθισθεί από γερμανικό σκάφος επιφανείας στις Σποράδες το 1943, ξαναέρχεται στην επιφάνεια της μνήμης, και μετά την ολοκλήρωση του ντοκιμαντέρ που πραγματεύεται την ιστορία του ελληνικού υποβρυχίου, έρχεται η ώρα της επίσημης παρουσίασής του, 77 χρόνια μετά την τελευταία του κατάδυση.

Το www.ww2wrecks.com απευθύνθηκε στον κ. Στέλιο Ευσταθόπουλο  της TEAM FAOS, ο οποίος παρουσίασε το ιστορικό των γυρισμάτων, αλλά και τη διαδικασία παραγωγής του ντοκιμαντέρ.

Εμφανή τα πλήγματα οβίδων στο Υ-1
Εμφανή τα πλήγματα οβίδων και θραυσμάτων στο Υ-1

3,5 χρόνια χρειάστηκαν για να ολοκληρωθεί το ντοκιμαντέρ “Υ1-Στη σιωπή του Βυθού”, που αφορά το υποβρύχιο «Υ1-Λάμπρος Κατσώνης» το οποίο έδρασε κατά την διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. 77 χρόνια μετά από την τελευταία του αποστολή, ξεκινάει ένα καινούριο “ταξίδι”.

“Πρώτο λιμάνι” το 22ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης,  που θα γίνει 05-15 Μαρτίου 2020. Το ντοκιμαντέρ θα προβληθεί στο Επίσημο Πρόγραμμα του Φεστιβάλ, κάνοντας Παγκόσμια  πρεμιέρα.

Ελπίζουμε ν’ ακολουθήσουν κι άλλες προβολές τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό, ούτως ώστε η ιστορία του θρυλικού υποβρυχίου «Υ1-Λάμπρος Κατσώνης» να γίνει γνωστή όχι μόνο στο ελληνικό κοινό, αλλά παγκοσμίως.

H αφίσα του ντοκιμαντέρ
H αφίσα του ντοκιμαντέρ

 

Ποια τα συναισθήματά σας, με την ολοκλήρωση του ντοκιμαντέρ;

Είμαστε πολύ χαρούμενοι που καταφέραμε να ολοκληρώσουμε το ντοκιμαντέρ. Όταν πρωτοξεκινήσαμε την έρευνα, ο ενθουσιασμός των ευρημάτων και οι άγνωστες πτυχές της ιστορίας που ανακαλύψαμε, μας συνεπήραν. Γρήγορα όμως οι δυσκολίες του εγχειρήματος να εντοπίσουμε το βυθισμένο υποβρύχιο, που δεν είχε βρεθεί μέχρι τότε, πολλές φορές μας έφεραν σε αδιέξοδο.

φφφ
Απόκοσμη η εικόνα του Υ-1 στο βυθό του Αιγαίου

Αισθανόμαστε πολύ τυχεροί και ευγνώμονες  που στην πορεία μας συνεργαστήκαμε με τους κατάλληλους ανθρώπους στις κρίσιμες στιγμές και τελικά κατορθώσαμε να εντοπίσουμε το υποβρύχιο σε βάθος 253 μέτρων, 6 ναυτικά μίλια Β.Δ. της Σκιάθου.

Ο Μανώλης Αντωνιδάκης, στο Πήλιο, έρευνα εντοπισμού του Υ1
Ο Μανώλης Αντωνιδάκης, στο Πήλιο, έρευνα εντοπισμού του Υ1

Ποιές είναι οι αντιδράσεις που ξεχωρίσατε από όσους είδαν το Υ1;

 Στην ανεπίσημη προβολή που έγινε προς τιμήν του Πολεμικού Ναυτικού και των βασικών συντελεστών, όταν ολοκληρώθηκε το ντοκιμαντέρ, οι θετικές κριτικές, τα σχόλια και τα συγχαρητήρια που ακούσαμε ήταν για μας η επιβράβευση του κόπου μας.

Side scan, από την Επιχείρηση με το πλοίο του Π.Ν.  Υ/Γ-ΩΚ Α-478 Ναυτίλος
Side scan, από την επιχείρηση με το πλοίο του Π.Ν.  Υ/Γ-ΩΚ Α-478 Ναυτίλος

Για την ομάδα μας, από το ξεκίνημα της παραγωγής, ήταν ξεκάθαρο ότι δεν θέλαμε να κάνουμε ένα κλασικό ιστορικό φιλμ.

Αισθανόμασταν ότι έπρεπε αυτό το ντοκιμαντέρ να έχει 3 άξονες που θα εξελίσσονταν παράλληλα.

  1. Το ιστορικό κομμάτι που αφορά το υποβρύχιο,
  2. το πλήρωμα και οι ανθρώπινες ιστορίες που σχετίζονται με το υποβρύχιο και
  3. η προσπάθεια εντοπισμού και κινηματογράφησης του ναυαγίου.
Φωτό 04 - Αναφορά Υποπλοιάρχου, H.J.C. Horgan, Σώμα Εθελοντών Βρετανικού Βασιλικού Ναυτικού
Η Αναφορά του Υποπλοιάρχου, H.J.C. Horgan, Σώμα Εθελοντών Βρετανικού Βασιλικού Ναυτικού

Η αγωνία μας κατά τη διάρκεια της παραγωγής ήταν κατά πόσο το «μπλέξιμο» των 3 αυτών προσεγγίσεων θα μπέρδευε τον θεατή. Προσπαθούσαμε δηλαδή στην ουσία να «παντρέψουμε» 3 διαφορετικά ντοκιμαντέρ σε ένα.

Το πλήρωμα του Υ1
Το πλήρωμα του Υ1

Αν κρίνουμε από τις αντιδράσεις όσων είδανε την ταινία, φαίνεται ότι καταφέραμε να έχουμε μια αρμονική αφήγηση και να προκαλέσουμε τη συγκίνηση μέσα από τις ανθρώπινες ιστορίες.

Χαρακτηριστικά μας είπαν ότι, «το υποβρύχιο από μόνο του δεν μπορεί να είναι θρυλικό, γιατί είναι ένας όγκος από σίδερα. Οι άνθρωποι είναι αυτοί που του δίνουν ψυχή», επιβεβαιώνοντας έτσι την επιλογή μας να συμπεριλάβουμε μαρτυρίες που σκιαγραφούν τις προσωπικότητες του πληρώματος του υποβρυχίου. 

Ναύαγιο Υ1 - Εικόνα από την πρύμνη
Ναύαγιο Υ1 – Εικόνα από την πρύμνη

Το crowdfunding αποδείχθηκε μια επιτυχημένη συμμετοχική διαδικασία. Τι έχετε να σχολιάσετε γι αυτό;

Ξέραμε από την αρχή ότι ήταν ένα ακριβό project, όμως πιστεύαμε ότι θα είχαμε την οικονομική υποστήριξη από τους φορείς που δραστηριοποιούνται στο χώρο του κινηματογράφου.

Δυστυχώς μόνο η ΕΡΤ ανταποκρίθηκε θετικά. Ένα πολύ μεγάλο ποσό για την παραγωγή τελικά καλύφθηκε από ιδίους πόρους.

Το Πολεμικό Ναυτικό, προς τιμή μας, μας διέθεσε το Υ/Γ-ΩΚ Α-478 Ναυτίλος ,  κατά τη διάρκεια της έρευνας, εντοπισμού και κινηματογράφησης του ναυαγίου.

Η Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού και το Πολεμικό Μουσείο μας παρείχαν δωρεάν πρόσβαση και αξιοποίηση πολύτιμων αρχείων, εμπλουτίζοντας και τεκμηριώνοντας την ιστορία μας.

Η 2η επιχείρηση που έγινε για την ταυτοποίηση και κινηματογράφηση του ναυαγίου του υποβρυχίου με την συνεργασία του ΕΛ.ΚΕ.Θ.Ε., χορηγήθηκε εξ ολοκλήρου από την ΜΟΤΟΡ ΟΙΛ. 

Επίσης, για το τελικό post production του ντοκιμαντέρ, μας πρόσφεραν δωρεάν τις υπηρεσίες τους μερικές από τις καλύτερες εταιρείες επεξεργασίας εικόνας και ήχου:

VIDEOPRESS S.A.

Sierra Recordings A.E

PH Blink Athens

2/35

Ο πυργίσκος του Υ-1, με τα σημάδια της ναυμαχίας να είναι ακόμα και σήμερα εμφανή.
Ο πυργίσκος του Υ-1, με τα σημάδια της ναυμαχίας να είναι ακόμα και σήμερα εμφανή.

Επίσης ο Δήμος Σκιάθου και η Περιφέρεια Θεσσαλίας, μας φιλοξένησαν κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων που πραγματοποιήθηκαν για τις ανάγκες του ντοκιμαντέρ.

Το crowdfunding που επιχειρήσαμε σαν μια τελευταία λύση, μας εξασφάλισε μόνο το 17% του ποσού που ζητούσαμε.

Ήταν όμως πολύ συγκινητικό για μας, το πόσο πολλοί άνθρωποι από όλο τον κόσμο χωρίς να μας ξέρουν καν, έστω και με μικρά ποσά μας ενίσχυσαν οικονομικά, γιατί πίστεψαν σε μας.

Η διαδικασία εντοπισμού απαίτησε συντονισμένες προσπάθειες.
Η διαδικασία εντοπισμού απαίτησε συντονισμένες προσπάθειες.

Για μας αυτό ήταν ένα βαρύ φορτίο και μας συγκίνησε ιδιαίτερα μια επιστολή που μας ήρθε από έναν crowdfunder, την οποία σας παραθέτουμε:

«Αξιότιμη Ομάδα,

σας ευχαριστώ από καρδιάς για την ευκαιρία που μου δώσατε, συνεισφέροντας τα ελάχιστα, να έχω την ικανοποίηση και την τιμή της αρωγής στην προσπάθειά σας.

 Απόλαυσα το ντοκιμαντέρ. Αν και σε τέτοιου είδους αποστολές ο σκοπός φαίνεται να είναι η ανακάλυψη του υπό διερεύνηση αντικειμένου, εγώ θα κρατήσω τις σκέψεις μου από τη “συνάντηση” με τις ανθρώπινες ιστορίες που πλέκονται γύρω από τον Κατσώνη. Εκτίμησα επίσης ιδιαιτέρως την ηρεμία της αφήγησης και των αναπαραστάσεων που σπάνια συναντάς σε πολεμικού περιεχομένου γυρίσματα.

 Τέλος, μου χρωστάτε μιάμιση ώρα ύπνου καθώς είπα να δω λίγο από την αρχή και μετά ήταν αδύνατο να σταματήσω.

 Συγχαρητήρια και καλοτάξιδο»!

Μετά από όλα τα γυρίσματα, την ολοκλήρωση του ντοκιμαντέρ και τις ιστορίες που αναδείχθηκαν και αναδύθηκαν από το Υ1, τι είναι αυτό που πιστεύετε ότι είναι πρέπον να γίνει για τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης;

Δεν είμαι ειδικός, ούτε νομίζω είμαι αυτός που μπορεί να κάνει προτάσεις.

Αυτό που μπορώ να σας πω είναι από τη δική μας εμπειρία, όταν γίνεται μια έρευνα για τη δημιουργία ενός ντοκιμαντέρ, πολλές φορές ανακαλύπτεις αδημοσίευτες πληροφορίες και έγγραφα που δεν είναι δυνατόν να αξιοποιηθούν όλα μέσα στα χρονικά πλαίσια ενός ντοκιμαντέρ.

Αυτή η έρευνα καταρχήν θα μπορούσε να αποτελέσει μια βάση ούτως ώστε να συγκεντρωθούν όλα τα νέα στοιχεία που έχουν προκύψει και να είναι προσβάσιμα αφ’ ενός μεν σε έναν μελλοντικό ερευνητή, αφ’ ετέρου στη δημιουργία μιας βάσης δεδομένων.

Τα υποβρύχια πλάνα πραγματοποιήθηκαν με ειδικά μη επανδρωμένα σκάφη.
Τα υποβρύχια πλάνα πραγματοποιήθηκαν με ειδικά μη επανδρωμένα σκάφη.

To ερώτημα σε αυτή την περίπτωση είναι:

Ποιος αναλαμβάνει την οργάνωση και το κόστος για την δημιουργία της βάσης δεδομένων;

Όσον αφορά το ναυάγιο του υποβρυχίου, η ιδέα ενός πλωτού μουσείου φαίνεται μια ιδανική λύση ούτως ώστε ο κόσμος να μπορεί να βλέπει και να ξεναγείται σε αυτό.

Στα δικά μας μάτια, οι εικόνες που αντικρίσαμε κατά τη διάρκεια της κινηματογράφησης ήταν εντυπωσιακές.

Το σκαρί, σχεδόν άθικτο «αναπαύεται στο βυθό» έχοντας γύρει πλάγια πάνω σε μια αμμώδη έκταση που σου δίνει τη δυνατότητα να ταξιδέψεις γύρω του.

Υπάρχει ένα κόψιμο στο μπροστινό μέρος του πυργίσκου που το διαχωρίζει από την πλώρη.

Το πλοίο που εμβόλισε και βύθισε το Υ-1
Το πλοίο που εμβόλισε και βύθισε το Υ-1

Η πλώρη σε πείσμα της κλίσης που έχει ο βυθός, στέκεται όρθια.

Ο πυργίσκος, που έχει δεχτεί μεγάλο μέρος των πυρομαχικών του γερμανικού ανθυποβρυχιακού UJ-2101, διατηρεί αναλλοίωτα τα σημάδια της τελευταίας του μάχης.

Ο γερμανός Υποπλοίαρχος / Κυβερνήτης του ανθυποβρυχιακού, Friedrich Vollheim, στην έκθεση μάχης αναφέρει:

 «Κατανάλωση πυρομαχικών: 58 βλήματα των 8,8 εκ. / 116 βλήματα των 3,7 εκ. / 1.000 βλήματα των 2 εκ. / 100 βλήματα πολυβόλου C34 / 236 βλήματα πιστολιού / 270 βλήματα 13,2 χιλ. / 60 χειροβομβίδες / 9 εκρήξεις βομβών βάθους.»

Ένας από τους τορπιλοσωλήνες του Υ-1
Ένας από τους τορπιλοσωλήνες του Υ-1

 Από αυτή την έκθεση μπορεί εύκολα να καταλάβει κανείς το μένος του γερμανού Κυβερνήτη και την υπερπροσπάθεια να βυθίσει το ελληνικό υποβρύχιο.

Για μας η εικόνα του προστατευτικού καλύμματος του πυργίσκου που έχει πέσει στο πλάι του, ήταν η πιο συγκλονιστική εικόνα του υποβρυχίου.

Μπορέσαμε και μετρήσαμε τουλάχιστον 30 διατρήσεις από τα βλήματα που δέχθηκε και πραγματικά νοιώσαμε αυτό που ο τότε Ύπαρχος του Υ1 Ηλίας Τσουκαλάς, περίεγραψε στο βιβλίο του «Υποβρύχιον Υ1 – Λάμπρος Κατσώνης»:

Το σημείο του εμβολισμού
Το σημείο του εμβολισμού, στραπατσαρισμένες λαμαρίνες και βαθιά ρήγματα.

«Ο εχθρός… πλησίαζε με το πλευρό του κατά μας. Και δως του στη γέφυρα του Κατσώνη, μ’ ότι είχε και δεν είχε. Οι λαμαρίνες γύρω από τον πυργίσκο πύρωσαν. Μερικά μπρούτζα άστραψαν καθώς ξεφλούδισαν από το χρώμα που τα είχαμε βαμμένα για να μην γυαλίζουν».

 Παρόλα αυτά το υποβρύχιο συνέχισε να μάχεται και ο γερμανός Κυβερνήτης, σαν μια έσχατη λύση απελπισίας, εμβόλισε το υποβρύχιο καταφέρνοντας με αυτόν τον τρόπο να το βυθίσει.

Το χνάρι το εμβολισμού φαίνεται εμφανώς στο σώμα του υποβρυχίου.

Το υποβρύχιο σε φωτογραφία από άλμπουμ εποχής.
Το υποβρύχιο σε φωτογραφία από άλμπουμ εποχής, λίγους μήνες πριν τη βύθισή του.

Ποια είναι τα επόμενά σας σχέδια;

Ακόμα είμαστε πολύ φρέσκοι ως προς την ολοκλήρωση αυτού του ντοκιμαντέρ και είμαστε ανοιχτοί σε νέες προτάσεις.

Κοντινή λήψη του τορπιλοσωλήνα του Υ-1
Κοντινή λήψη του τορπιλοσωλήνα του Υ-1