“Y1: Στη Σιωπή του Βυθού”. Η άγνωστη ιστορία του ελληνικού υποβρυχίου που χάθηκε το 1943

Interviews, Shipwrecks, WW2, WW2 in Greece, WW2 Wrecks

By Pierre Kosmidis

Οι φωτογραφίες δημοσιεύονται κατόπιν αδείας από την Team Faos

Το υποβρύχιο Υ1 “Κατσώνης” βυθίστηκε στις 14 Σεπτεμβρίου του 1943, στη θαλάσσια περιοχή της Σκιάθου στις Σποράδες, όταν εμβολίστηκε μετά από ναυμαχία με το γερμανικό σκάφος UJ-2101, παρασέρνοντας σε βάθος 253 μέτρων 32 μέλη του πληρώματός του.

15 άνδρες περισυνελλέγησαν από το UJ-2101, ενώ 3 άνδρες κατάφεραν, μετά από 9 ώρες στη θάλασσα, να φτάσουν μέχρι τις ακτές και στη συνέχεια να φυγαδευτούν στη Μέση Ανατολή.

Η ιστορία του ελληνικού αυτού υποβρυχίου αποδόθηκε σχεδόν μυθιστορηματικά, από τον ύπαρχό του Ηλία Τσουκαλά, ο οποίος ήταν μεταξύ των 3 που κατάφεραν να διαφύγουν των Γερμανών.

75 χρόνια μετά την απώλεια του “Κατσώνη”, ένα μοναδικό ντοκιμαντέρ ξετυλίγει το μίτο της εξερεύνησης, της ανακάλυψης και της παρουσίασης της ιστορίας του, μέσα από μοναδικά υποβρύχια πλάνα, μαρτυρίες και τεκμήρια που αναδεικνύουν μια ιστορία αυτοθυσίας και θάρρους.

Greek submarine Y-1 "Katsonis" in a pre-war photo
Το Υ1 Κατσώνης σε προπολεμική φωτό

Το www.ww2wrecks.com απευθύνθηκε στην ομάδα παραγωγής του ντοκιμαντέρ Y1: Στη Σιωπή του Βυθού”, το οποίο βρίσκεται στο τελικό στάδιο πριν την ολοκλήρωσή του, θέλοντας να φωτίσει τις συνθήκες προετοιμασίας ενός τόσο απαιτητικού έργου, τιμώντας τη μνήμη των 32 Ελλήνων που θυσίασαν τις ζωές τους στο βυθό του Αιγαίου.

The Hellenic Navy "nayutilus"
Το υδρογραφικό σκάφος του ΠΝ “Ναυτίλος”, στο σημείο της βύθισης του “Κατσώνη”

Ο σκηνοθέτης της ταινίας είναι ο Φίλιππος Βαρδάκαςτο σενάριο είναι της Μάγδας Γεωργιάδου και τη διεύθυνση παραγωγής καθώς και τη διεύθυνση φωτογραφίας την έχει αναλάβει ο Στέλιος Ευσταθόπουλος.

Πολλοί ακόμη επαγγελματίες έχουν εργαστεί για το ντοκιμαντέρ- μεταξύ άλλων, ένα δεύτερο κινηματογραφικό συνεργείο, ένας χειριστής drone, βοηθοί σκηνοθέτη και παραγωγής, η ομάδα του “making of” και άλλοι.

Σύγχρονα τεχνικά μέσα απαιτήθηκαν για την κινηματογράφηση του ναυαγίου, όπως το εικονιζόμενο ρομποτικό μη επανδρωμένο υποβρύχιο τηλεχειριζόμενο όχημα.
Σύγχρονα τεχνικά μέσα απαιτήθηκαν για την κινηματογράφηση του ναυαγίου, όπως το εικονιζόμενο ρομποτικό μη επανδρωμένο υποβρύχιο τηλεχειριζόμενο όχημα.

Κύριε Ευσταθόπουλε, ποια είναι η Team Faos και γιατί αποφασίσατε να φτιάξετε το ντοκιμαντέρ “Y1: Στη Σιωπή του Βυθού”;

Η Team Faos είναι μία μικρή εταιρία παραγωγής με έδρα την Αθήνα. Οι κύριοι πελάτες μας είναι μεγάλα τηλεοπτικά δίκτυα του εξωτερικού, όπως η γερμανική δημόσια τηλεόραση, αλλά τα τελευταία χρόνια έχουμε αρχίσει να επενδύουμε και σε δικές μας παραγωγές.

The WW2 wreck finally had its story told: The documentary
Το ναυάγιο του “Κατσώνη” θα πει επιτέλους την Ιστορία του, μέσα από τις εικόνες του ντοκιμαντέρ

Το Y1: Στη Σιωπή του Βυθού” θα είναι το τέταρτο μεγάλου μήκους ντοκιμαντέρ μας, μετά το “Emery Tales” (2015), το “Argo Navis (2016, Βραβείο Κοινού στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης) και το “Down Time” (κυκλοφορεί σύντομα).

Πιστεύουμε ότι το ντοκιμαντέρ για το «Υ1» θα φέρει τον κόσμο σε επαφή με μία συγκλονιστική και μάλλον άγνωστη ιστορία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Θα είναι επίσης μία συναρπαστική ιστορία υποβρύχιας εξερεύνησης, με ένα ναυάγιο που καταγράφηκε για πρώτη φορά στην κάμερα.

 Ποιό ήταν το κίνητρό σας να παρουσίασετε την ιστορία του “Κατσώνη”;

 Φίλιππος Βαρδάκας: Μία μέρα, το φθινόπωρο του 2016, έπεσε στα χέρια μας ένα άρθρο για το θρυλικό ελληνικό υποβρύχιο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, το Υ1 – «Λάμπρος Κατσώνης».

Το άρθρο ανέφερε ότι το ναυάγιο είχε βρεθεί, κάτι που αργότερα αποδείχτηκε λάθος. Παρόλα αυτά, αποτέλεσε το έναυσμα για να αρχίσουμε να κάνουμε έρευνα, ώστε να διαπιστώσουμε αν η ιστορία αυτού υποβρυχίου θα μπορούσε να γίνει ντοκιμαντέρ. 

Μάγδα Γεωργιάδου: Λίγο αργότερα βρήκαμε το βιβλίο του Ηλία Τσουκαλά, «Υποβρύχιον Υ1 Λάμπρος Κατσώνης». Ο Τσουκαλάς ήταν ο Ύπαρχος του «Κατσώνη». Ήταν ένας από τους λίγους επιζώντες και έγραψε ένα φανταστικό βιβλίο που διαβάζεται σαν μυθιστόρημα. Μόλις το διαβάσαμε, ερωτευτήκαμε την ιστορία και έπρεπε να την ακολουθήσουμε.

Οι προσωπικές ιστορίες, το χρόνικό της βύθισης ή και κάτι άλλο σας προκάλεσαν το ενδιάφερον για την υπόθεση; 

 Μάγδα Γεωργιάδου: Η ιστορία είναι πραγματικά συγκλονιστική. Έχουμε να κάνουμε με απλούς ανθρώπους που υπερέβησαν τον εαυτό τους- φανταστείτε σε κάθε περιπολία να ζείτε για εβδομάδες μέσα σε ένα υποβρύχιο της δεκαετίας του ’20- αυτό είναι αξιοθαύμαστο από μόνο του.

Αλλά το πλήρωμα του «Υ1» ξεχωρίζει ιδιαίτερα λόγω του θάρρους που επέδειξε στην τελευταία του ναυμαχία. Όταν εντοπίστηκαν από ένα ισχυρό γερμανικό ανθυποβρυχιακό, οι άντρες του «Κατσώνη» θα μπορούσαν να έχουν παραδοθεί, πιθανόν χωρίς απώλειες. Επέλεξαν να πολεμήσουν, παρότι δεν είχαν καμία ελπίδα. Θα έλεγα ότι πρόκειται για μία αρχετυπική ιστορία ηρώων.

Περιγράψτε μας τις απαιτήσεις, αλλά και τις τεχνικές δυσκολίες κινηματογράφησης σε τέτοιο βάθος, των 253 μέτρων, αλλά και την ηθική προσέγγισή σας λόγω του γεγονότος ότι στο ναυάγιο αυτό βρίσκονται και τα λείψανα 32 ανδρών, μελών του πληρώματος που χάθηκαν με αυτό. Πως διαχειριστήκατε την τεχνική, αλλά και τη συναισθηματική πλευρά του εγχειρήματός σας;

The side-scan operation on board the "Nautilus"
Τα μέλη της ερευνητικής αποστολής και της ομάδας παραγωγής του ντοκιμαντέρ παρακολουθούν την επιχείρηση εντοπισμού και κινηματογράφησης στις οθόνες του “Ναυτίλου” του ΠΝ.

Στέλιος Ευσταθόπουλος: Πρώτα απ’ όλα, έπρεπε να εντοπίσουμε το ναυάγιο! Μία αρχική αναφορά για την τοποθεσία (2016) αποδείχθηκε λανθασμένη. Επί περίπου έναν χρόνο διερευνούσαμε την πιθανότητα μιας επιχείρησης εντοπισμού και ταυτοποίησης του ναυαγίου, μαζί με το Πολεμικό Ναυτικό και ειδικούς στην υποβρύχια κινηματογράφιση.

Στην πορεία, είχαμε την τύχη να βρούμε τον καθηγητή Μανώλη Αντωνιδάκη, ο οποίος είχε αναπτύξει μία πρωτοποριακή τεχνολογία εντοπισμού υλικών μέσω μοριακής ανάλυσης από μεγάλη απόσταση. Τον Οκτώβριο του 2017, συνοδεύσαμε τον καθηγητή καθώς κατάφερε να εντοπίσει ενδείξεις υψηλής συγκέντρωσης εκρηκτικών σε ένα συγκεκριμένο σημείο, σε μία ευρύτερη θαλάσσια περιοχή βόρεια της Σκιάθου.

Τα εκρηκτικά θα μπορούσαν να είναι TNT από τορπίλες υποβρυχίου. Τα στοιχεία αυτά ήταν αρκετά ώστε το Πολεμικό Ναυτικό να οργανώσει μία πρώτη επιχείρηση ταυτοποίησης, τον Ιανουάριο του 2018. Με τη χρήση “side scan sonar”, επιβεβαιώθηκαν οι συντεταγμένες του υποβρυχίου.

With eyes set on the monitors, the members of the expedition closely look at the images coming from the abyss.
Με τα βλέμματα καρφωμένα στις οθόνες, όλοι παρακολουθούν τις εικόνες που στέλνουν από την άβυσσο οι κάμερες των ROVs.

Φίλιππος Βαρδάκας: Το επόμενο βήμα ήταν να οργανωθεί η επιχείρηση κινηματογράφησης, η οποία ήταν μία μεγάλη πρόκληση. Ήταν επίσης, πιθανότατα, η πρώτη επιχείρηση του είδους της στην Ελλάδα. Το υποβρύχιο βρισκόταν σε βάθος 253 μέτρων. Φυσικά, άνθρωπος δεν μπορεί να καταδυθεί σε τέτοιο βάθος, οπότε έπρεπε να χρησιμοποιήσουμε ένα R.O.V. (ρομποτικό – τηλεκατευθυνόμενο όχημα), με την κάμερα τοποθέτημένη πάνω του.

Επιπλέον, σε τέτοια βάθη επικρατεί απόλυτο σκοτάδι, συνεπώς χρειαζόμασταν δύο ακόμη R.O.V. με φώτα, ώστε να έχουμε ωφέλιμα πλάνα του υποβρυχίου. Ο χειρισμός όλου αυτού του εξοπλισμού γινόταν από την αίθουσα ελέγχου του πλοίου της υδρογραφικής υπηρεσίας του Πολεμικού Ναυτικού, του Ναυτίλου και από ένα βοηθητικό πλοίο.

"There she is!" The members of the exploration team check the sonar imagery of the submarine wreck on the monitors.
“Αυτό είναι!” Η στιγμή που το ναυάγιο του “Κατσώνη” διαγράφεται στις οθόνες του σόναρ, μαζί με τις εικόνες από το βυθό, είναι συγκλονιστική. Όλοι αναλογίζονται τη θυσία των 32 ανδρών που χάθηκαν μαζί με το ελληνικό υποβρύχιο, το 1943.

Αλλά και η διαχείριση της συναισθηματικής πλευράς που αναφέρατε ήταν πολύ δύσκολη σε ορισμένες στιγμές. Φανταστείτε να κάθεστε μπροστά στις οθόνες, περιμένοντας τα πρώτα πλάνα του ναυαγίου, και δίπλα σας να κάθεται η κόρη ενός επιζώντα (η γνωστή δημοσιογράφος Μπήλιω Τσουκαλά, κόρη του Ηλία Τσουκαλά).

Ήμασταν υπεύθυνοι για μια πολύ απαιτητική επιχείρηση κινηματογράφησης, ταυτόχρονα όμως νιώθαμε και μια ακόμη μεγαλύτερη ευθύνη, πρωτίστως έναντι των απογόνων του πληρώματος, όπως η Μπήλιω που μας βοήθησε πάρα πολύ, αλλά και έναντι του ευρύτερου κοινού. Αυτό το αίσθημα πήγαζε από τη σπουδαιότητα του ναυαγίου που ανακαλύψαμε και φέρνουμε στο φως μετά από 75 χρόνια.

The first eerie images of the WW2 wreck emerge. The wreck lies on the seabed, the war grave of 32 men who gave their lives for freedom.
Είναι οι πρώτες απόκοσμες εικόνες από το ναυάγιο του “Κατσώνη”. Τα ίχνη της τελευταίας του ναυμαχίας είναι ακόμα εμφανή, παρά τα 75 χρόνια παραμονής στο βυθό.

Τι θα σας έδινε ηθική ικανοποίηση, να πληροφορηθεί η διεθνής κοινή γνώμη για τον “Κατσώνη”, να τιμήσετε μέσω του ντοκιμαντέρ τα μέλη του πληρώματος που χάθηκαν μαζί του, να διατηρήσετε τη μνήμη της θυσίας τους ζωντανή; 

 Μάγδα Γεωργιάδου: Νιώθουμε ότι είναι καθήκον μας να κάνουμε αυτή την ιστορία όσο το δυνατόν πιο γνωστή. Η ιστορία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου είναι ένα τεράστιο γνωσιακό πεδίο και ξέρουμε πολύ καλά ότι καλύπτουμε μόνο ένα πολύ μικρό μέρους του, που αφορά γεγονότα που συνέβησαν σε μία μικρή χώρα.

Αλλά πιστεύουμε ότι το «Υ1: Στη Σιωπή του Βυθού» μπορεί να έχει απήχηση σε ένα παγκόσμιο κοινό διότι, όπως προανέφερα, είναι μία ιστορία πραγματικών ηρώων. Και οι ήρωες αυτοί μπορούν να αποτελέσουν έμπνευση για όλους μας, ανεξαρτήτως εθνικότητας.

Ο Βασίλης Λάσκος είναι μια μυθιστορηματική προσωπικότητα. Θεωρείται ευρέως ως ήρωας πολέμου, αν και αναφορές τόσο από τα βρετανικά όσο και από τα γερμανικά αρχεία φωτίζουν και μια άλλη πλευρά της δράσης του, παρουσιάζοντας τις αποφάσεις του, οι οποίες οδήγησαν στην απώλεια του “Κατσώνη”, ως εσφαλμένες. Ποια είναι η δική σας προσέγγιση;  

 Μάγδα Γεωργιάδου: Ο Βασίλης Λάσκος ήταν πράγματι ένας θρυλικός Κυβερνήτης. Είναι αλήθεια ότι ορισμένες πηγές αμφισβητούν την κρίση του και κυρίως τις αποφάσεις που πήρε τις τελευταίες ώρες του «Κατσώνη», στις 14 Σεπτεμβρίου 1943.

Πρώτα από όλα, επέλεξε να μην υπακούσει την εντολή του Αρχηγείου, που τον διέτασσε να αποχωρήσει από την περιοχή της Σκιάθου, διότι πίστευε ότι θα μπορούσε να πετύχει άλλη μία επίθεση εναντίον πλοίου του Άξονα.

Βασιζόταν σε πληφορορίες που του έδωσαν ψαράδες σχετικά με ένα γερμανικό πλοίο- αυτές έκαναν λόγο για ένα επιβατηγό που μετέφερε Γερμανούς στρατιώτες, οπότε ο Λάσκος περίμενε να κάνει μία μάλλον εύκολη επίθεση και αιφνιδιάστηκε όταν το «Υ1» εντοπίστηκε από το ανθυποβρυχιακό UJ-221.

Commander Laskos (centre) on board "Katsonis (circa 1942), with crew members. SOURCE: Wikipedia
Ο Βασίλης Λάσκος (στο μέσον), με μέλη του πληρώματος του “Κατσώνη”, στέκεται στο κατάστρωμα, το 1942. Πηγή φωτογραφίας: Wikipedia

Επιλέξαμε να παρουσιάσουμε όλες τις διαθέσιμες πηγές, συμπεριλαμβανομένων των σχετικών βρετανικών και γερμανικών αναφορών, ώστε να αφήσουμε τον θεατή ελεύθερο να διαμορφώσει τη δικιά του άποψη για το Λάσκο.

Σε κάθε περίπτωση είναι αδιαμφισβήτητο γεγονός ότι ήταν ήρωας πολέμου.

Επέλεξε να πεθάνει με τιμή, χωρίς φόβο, ανάμεσα στους ναύτες και αξιωματικούς του, ορθώνοντας το ανάστημά του για την Ελλάδα, τους Συμμάχους και το αγαπημένο του «Υ1», μέχρι την τελευταία του πνοή.

Ποια είναι εκείνη η προσωπική ιστορία που σας άγγιξε περισσότερο; 

Φίλιππος Βαρδάκας: Όταν έχεις διαβάσει τις προσωπικές ιστορίες των ανδρών του πληρώματος, είναι πολύ δύσκολο να διαλέξεις μία. Αναφέρατε ήδη τον ατρόμητο Κυβερνήτη Βασίλη Λάσκο.

Special lighting was necessary, as at the depth of 253 metres, there is total darkness.
Η κινηματογράφηση σε συνθήκες απόλυτου σκόπους επιτεύχθηκε με ειδικό υποβρύχιο φωτισμό. Τα δίχτυα είναι το σάβανο των 32 ανδρών που σκοτώθηκαν στη ναυμαχία ή πνίγηκαν, όταν η θάλασσα κατάπιε το υποβρύχιο, μετά τον εμβολισμό του.

Έπειτα υπάρχει ο Ύπαρχος Ηλίας Τσουκαλάς, που μετά το ναυάγιο κολύμπησε επί 9 ώρες για να φτάσει στις ακτές της Σκιάθου και στη συνέχεια πέρασε μία απίστευτη περιπέτεια για να επιστρέψει στη Βάση Υποβρυχίων στη Μέση Ανατολή και να συνεχίσει να μάχεται για την Ελλάδα και τους Συμμάχους.

Ή ο Στέφανος Τρουπάκης, που ήταν από τους πρώτους που βγήκαν στο κατάστρωμα για να ρίξουν στο γερμανικό πλοίο με το μικρού διαμετρήματος πυροβόλο του υποβρυχίου.

Ο εγγονός του το συνόψισε πολύ απλά και όμορφα: «ήταν όλοι τους θρύλοι».

Πως μπορεί κάποιος να συμμετάσχει στην ολοκλήρωση του ντοκιμαντέρ; 

Στέλιος Ευσταθόπουλος: Το ντοκιμαντέρ για το «Υ1» έχει ήδη κοστίσει περίπου 65.000€ μέχρι τώρα.

Πιθανώς οι ξένοι αναγνώστες να μη βρουν εντυπωσιακό αυτό το ποσό, αλλά είναι τεράστιο για τα ελληνικά δεδομένα, ειδικά αυτή την περίοδο της κρίσης.

Έχουμε σχεδόν ολοκληρώσει τα γυρίσματα αλλά τώρα χρειαζόμαστε περίπου 36.000 € για τις εργασίες αποπεράτωσης της ταινίας. Για αυτό στρεφόμαστε στο κοινό με μία καμπάνια μικρο-χρηματοδότησης (crowdfunding) στη δημοφιλή πλατφόρμα Indiegogo, η οποία βγαίνει «στον αέρα» την Τρίτη, 18 Δεκεμβρίου 2018.

Ολόκληρο το ποσό που θα συγκεντρωθεί θα χρησιμοποιηθεί για αμοιβές εξωτερικών συνεργατών που θα αναλάβουν, μεταξύ άλλων: το μοντάζ, ένα εντυπωσιακό 3D animation της τελευταίας ναυμαχίας του «Υ1», την πρωτότυπη μουσική (συγκρότημα Galan Trio), την ηχογράφηση σπικάζ από ηθοποιούς, τους υπότιτλους κλπ.

Θα είμαστε ευγνώμονες για κάθε συνεισφορά, και είναι περιττό να πούμε ότι θα προσφέρουμε μοναδικά δώρα στους υποστηρικτές, συμπεριλαμβανομένων ορισμένων συλλεκτικών αντικειμένων!

Every object of the WW2 wreck was once used by the crew. Now, these images pay tribute to their sacrifice, a lasting legacy to their struggle for the Allied cause.
Πριν από 75 χρόνια, γράφτηκε ο επίλογος της ναυμαχίας του “Κατσώνη” με το γερμανικό πλοίο. Σήμερα, η ιστορία του ξαναζωντανεύει.

Σύμφωνα με τον σχεδιασμό μας, πιστεύουμε ότι θα είμαστε σε θέση να παραδώσουμε τόσο την ταινία, όσο και τα δώρα, μέχρι τον Σεπτέμβριο του 2019.

The ROV is delicately lowered. Soon, images will emerge from a depth of 253 metres, the final resting place of the Greek submarine and 32 members of her crew.

Δείτε περισσότερα για το ντοκιμαντέρ

“Y1: Στη Σιωπή του Βυθού”

Facebook

Instagram 

YouTube