Mannlicher-Schönauer – Το «ελληνικό» όπλο. Συνέντευξη με τον εκ των συγγραφέων κ. Παναγιώτη Βασιλόπουλο

Interviews, WW1, WW2, WW2 in Greece

By Pierre Kosmidis

Οι φωτογραφίες δημοσιεύονται κατόπιν αδείας του κ. Παναγιώτη Βασιλόπουλου

Είναι ένα όπλο συνυφασμένο με τους πολέμους του πρώτου μισού του 20ου αιώνα, έμεινε στην ιστορία ως το “ελληνικό Μάνλιχερ” και όσοι το έπιασαν στα χέρια τους, είχαν μόνο καλά λόγια γι αυτό. Πρόκεται για το αυστριακής κατασκευής τυφέκιο Μάνλιχερ-Σενάουερ, το οποίο εξόπλισε τον Ελληνικό Στρατό και διαδραμάτισε πρωτεύοντα ρόλο από τους Βαλκανικούς Πολέμους, μέχρι και το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

2

Για πρώτη φορά, μια πλήρης παρουσίαση του όπλου αυτού, της ιστορίας του, αλλά και πλήθος άγνωστων λεπτομερειών είδαν το φως της δημοσιότητας, μέσα από το μνημειώδες έργο και βιβλιογραφικό σημείο αναφοράς πλέον, προϊόν μόχθου και έρευνας των κ.κ. Βασίλη Δέγλερη και Παναγιώτη Βασιλόπουλου και το www.ww2wrecks.com είχε την ευκαιρία να θέσει κάποια ερωτήματα στο δεύτερο εξ αυτών.

EXOF_477x332_2B_EKD copy

Με αφορμή τον τίτλο του βιβλίου σας, γιατί το Mannlicher χαρακτηρίζεται ως «ελληνικό» όπλο;

Το Mannlicher Schoenauer, ήταν ένα όπλο που κατασκευάστηκε στην Αυστρία από την Steyr, αλλά η Ελλάδα ήταν η μοναδική χώρα που το αγόρασε για τον εξοπλισμό του στρατού της. Το γεγονός ότι αγοράστηκε από μόνο μια μικρή χώρα σαν την Ελλάδα δεν μειώνει την αξία του ως όπλο, καθότι, ήταν εξαιρετικό με εκπληκτικές επιδόσεις, όπως έδειξαν και οι δοκιμές, όπου διακρίθηκε σε σχέση με άλλα γνωστά όπλα όπως τα πολυδιαφημισμένα Mauser. Ο χαρακτηρισμός λοιπόν «ελληνικό» όπλο ή Greek Mannlicher, ανήκει στη διεθνή κοινότητα και αφορά τη χρησιμοποίησή του μόνο από τον ελληνικό στρατό.

SAM_2591

Πόσο σημαντική υπήρξε η χρήση του και ποια τα πλεονεκτήματά του στο πεδίο της μάχης, συνοπτικά, σε σύγκριση με τα αντίστοιχα όπλα των αντιπάλων της περιόδου;

Η αγορά του αναβάθμισε τις ικανότητες του ελληνικού στρατού. Φανταστείτε ένα στρατό που μέχρι την υιοθέτηση του Mannlicher, είχε όπλα μονής βολής που χρησιμοποιούσαν φυσίγγια μαύρης πυρίτιδας, τα γαλλικά Gras Yπ: 1874, την στιγμή που όλοι οι κύριοι αντίπαλοι αλλά και ανταγωνιστές της Ελλάδος στα Βαλκάνια, είχαν αγοράσει σύγχρονα όπλα, με αποθήκες πολλών φυσιγγίων, που έβαλαν φυσίγγια με τη νέα άκαπνη πυρίτιδα.

3

Το μικρό μάλιστα διαμέτρημά του των 6,5 χιλ. συντελούσε στην ευκολία χειρισμού του όπλου, καθώς το λάκτισμα της εκπυρσοκρότησης ήταν μετριότατο και δεν κούραζε τον στρατιώτη στη μάχη. Επιπρόσθετα τα πλεονεκτήματα της βολίδας του σε σύγκριση με τα υπόλοιπα όπλα του ανταγωνισμού, έδιναν άριστα αποτελέσματα σε όλες τις αποστάσεις. Ο μηχανισμός αποθήκευσης και γέμισης που αποτέλεσε και την καινοτομία του όπλου, δεν πάθαινε εύκολα εμπλοκές σε δυσμενείς συνθήκες και δεν εξείχε του όπλου. Ένα στιβαρό με λίγα λόγια όπλο, με κορυφαία τεχνικά χαρακτηριστικά και επιδόσεις. Τα παραπάνω πλεονεκτήματα αποδείχτηκαν και στην πράξη, στους πολέμους που συμμετείχε η Ελλάδα.

SAM_2592

Υποστηρίζεται ότι το μήκος του όπλου, σε συνδυασμό με εκείνο της ξιφολόγχης, προσέφερε συγκριτικό πλεονέκτημα στον Έλληνα στρατιώτη έναντι του Ιταλού κατά τις μάχες σώμα με σώμα, στον ελληνοϊταλικό πόλεμο. Ενστερνίζεσθε αυτή την άποψη, ή θεωρείτε πως συνδυαστικά με αυτό το δεδομένο, σημασία είχε και η εκπαίδευση, η ψυχοσύνθεση και άλλοι παράγοντες;

Το μεγάλο μήκος ενός τυφεκίου με την ανάλογη ξιφολόγχη, ήταν σημαντικό κατά τον 18ο και 19ο αιώνα. Το γιατί ανήκει στην τακτική που γίνονταν οι μάχες σε συνδυασμό με τη λειτουργία των τότε τυφεκίων. Οι ξιφολόγχες, ως αγχέμαχα όπλα, χρησιμοποιήθηκαν αρχικά επί των τυφεκίων ως ουσιαστικά αντικατάσταση του δόρατος, διότι τα τυφέκια ήταν μονόσφαιρα και η γέμιση απαιτούσε χρόνο, που αρκετές φορές δεν υπήρχε και ειδικά στις περιπτώσεις επίθεσης από εχθρικό ιππικό (επέλαση), όπου οι πυκνές γραμμές του πεζικού (αγώνας σε παράταξη ζυγών) μπορούσαν να αμυνθούν μόνο με προτεταμένα τα τυφέκια με τις ξιφολόγχες τους, με βάθος δύο ή και ακόμη τριών ζυγών. 

7

Αργότερα η υιοθέτηση των πολύσφαιρων τυφεκίων έδειξε ότι δεν υπήρχε πλέον λόγος να υπάρχουν οι μακριές και βαριές ξιφολόγχες επί των τυφεκίων, με αποτέλεσμα να υπάρχει η τάση κατάργησης της ξιφολόγχης ή σπαθολόγχης. Ευτυχώς επικράτησε η άποψη ότι οι ξιφολόγχες ήταν αναγκαίες, λόγω κυρίως της επίδρασης του αρνητικού ψυχολογικού παράγοντα στον αντίπαλο και την ανόρθωση του ηθικού αποτελέσματος των φίλιων, αλλά και διότι το κόστος των φυσιγγίων ήταν μεγάλο και ασύμφορο για τους στρατούς της εποχής. Έτσι λοιπόν, συνεχίστηκε η εκτέλεση ασκήσεων λογχομαχίας. 

SAM_2606

Θεωρητικά οι Έλληνες, έχοντας αγοράσει αρχικά γαλλικού τύπου τυφέκια είχαμε εμφυσήσει στα γαλλικά πρότυπα τακτικής χρησιμοποίησης της λογχομαχίας, είτε στην άμυνα είτε στην επίθεση, με τυφέκια με μακριές ξιφολόγχες αρχικά τύπου Chassepot Υπ: 1866 και στη συνέχεια τύπου Gras Υπ:1874. Με την αγορά το 1905 των τυφεκίων Mannlicher Schoenauer Υπ 1903 με την προβλεπόμενη ξιφολόγχη του Υπ:1903, με έλασμα των 25 εκ., μπαίνουμε στη φιλοσοφία των υπόλοιπων ευρωπαίων για τη χρησιμοποίηση των ξιφολογχών με τη μορφή της λογχομαχίας.

1

Πρακτικά τώρα, από τους πολέμους του 20ου αιώνα εξάγεται το συμπέρασμα ότι οι Έλληνες στρατιώτες εκτιμούσαν ιδιαίτερα τις μάχες με τις ξιφολόγχες επί του όπλου. Υπάρχουν περιγραφές από την μάχη στο Λαχανά, όπου Εύζωνες πριν την επίθεση άδειασαν επί τούτου τα τυφέκια τους από τα πυρομαχικά και επιτέθηκαν μόνο με εφ’ όπλου λόγχη. Οι εχθροί τους (Βούλγαροι) λόγω της σφοδρότητας της επίθεσης, αλλά και από το μένος των Ελλήνων υποχώρησαν άτακτα, παρά την ισχυρή οχυρωμένη τοποθεσία.

Το ίδιο συνέβη πολλές φορές και στην Μικρασιατική εκστρατεία. Το ίδιο και στον ελληνοιταλικό πόλεμο του 1940-41. Ο ηθικός παράγοντας της ξιφολόγχης είναι πολλαπλασιαστής ισχύος για την ιδιοσυγκρασία του Έλληνα, που ίσως τον μεταφέρει νοερά στην επανάσταση του 1821 και στα «γιουρούσια» όταν άφηναν τις αμυντικές θέσεις τους «ταμπούρια» και επιτίθονταν με τα γιαταγάνια ενάντια στον οργανωμένο και πολυάριθμο τακτικό οθωμανικό στρατό. 

SAM_2608

Η ψυχολογία ως επιστήμη, από την άλλη μεριά υποστηρίζει ότι κάποιος για να σκοτώσει με αγχέμαχο όπλο, πρέπει να είναι είτε αδίστακτος είτε γεννημένος δολοφόνος. Διότι ένας φυσιολογικός άνθρωπος όταν έρχεται σε επαφή με το θύμα και βλέπει τις αντιδράσεις του, το ένστικτο του αντιδρά και δεν τον αφήνει να σκοτώσει. Άρα ο επιτιθέμενος με αγχέμαχο όπλο πρέπει να είτε γεννημένος δολοφόνος, είτε να έχει πεισθεί ότι ο αντίπαλος δεν ανήκει στο ανθρώπινο είδος (υπό τύπου πλύση εγκεφάλου μέσω προπαγάνδας) ή να είναι τόσο πολύ πεπεισμένος για το δίκαιο της πράξης του και την υπεράσπιση τον ιδανικών του.

SAM_2609

Η εκτίμησή μου είναι ότι, οι Έλληνες στρατιώτες κατά τις μάχες που διεξήγαγαν στο παρελθόν, ανήκαν στην τρίτη κατηγορία, ως αμυνόμενοι τις περισσότερες φορές σε εισβολείς που επιθυμούσαν να τους στερήσουν την ελευθερία τους και τα ιδανικά τους.

Κατά συνέπεια η ιδιοσυγκρασία μας, σε συνδυασμό με την εκπαίδευση, αλλά και το δίκαιο του αγώνα μας, έδιναν το σημαντικότερο πλεονέκτημα κατά τις επιθέσεις μας με εφ’ όπλου λόγχη.

Σημειώματα ή κέρματα που βρέθηκαν στο εσωτερικό κοντακίων των τυφεκίων Μάνλιχερ λένε τη δική τους ιστορία. Μπορείτε να ξεχωρίσετε μια από αυτές και να μας πείτε γιατί σας συγκίνησε;

Κάθε σημείωμα περιγράφει συνοπτικά μια ιστορία, έναν πολεμιστή που αδιάκοπα περπάτησε, κουβάλησε το όπλο του, πολέμησε, σκότωσε, τραυματίστηκε πάνω στη μάχη. Μεταφέρει συναισθήματα, αλλά και το όνομα του και την ανάγκη να μη χαθεί στην ανωνυμία, να παραμείνει ζωντανό στο διάβα του χρόνου, αλλά και το σημαντικότερο για μένα είναι, ότι δίνει τη «σκυτάλη», δηλαδή το όπλο του στον επόμενο, να συνεχίσει τον αγώνα του, με σκοπό τη νίκη και τη δόξα της πατρίδος.

6

Το σημείωμα που ξεχωρίζω, είναι το σημείωμα ενός τραυματία στρατιώτη όπου αποχωριζόμενος το τυφέκιο του αφήνει ένα κέρμα να αγοράσει ο επόμενος χρήστης τσιγάρα να καπνίσει στην υγεία του και γράφει αναφέροντας για το τυφέκιο του ότι «με δόξασε και το δόξασα» και τελειώνοντας προτρέπει τον νέο χρήστη του τυφεκίου με την ευχή «αν η πατρίδα σε χρειαστεί, να το τιμήσεις». Είναι για μένα ένα μεγαλείο ψυχής, το ηθικό ενός λαού, μικρού, φτωχού και ασήμαντου,  να ανορθώσει το ανάστημα του και δηλώσει στον κόσμο ότι υπάρχει, ενάντια σε πολύ μεγάλες αυτοκρατορίες.

Πόσο σημαντική υπήρξε και η ελληνική πολεμική βιομηχανία της περιόδου για τις επιδιορθώσεις, μετασκευές, πυρομαχικά κ.λπ. του όπλου;

Η ελληνική πολεμική βιομηχανία, τόσο στον ιδιωτικό όσο και στο δημόσιο τομέα, έκανε στην κυριολεξία θαύματα. Ανακυκλώνοντας υλικά, μετασκευάζοντας και τροποποιώντας, έφτασε να κινητοποιήσει, να εξοπλίσει, να εφοδιάσει και να προετοιμάσει το 1940, έναν στρατό 450.000 ανθρώπων. Πολύ σημαντικό στοιχείο είναι ότι υπήρχε η διάθεση και το ηθικό για να πραγματοποιηθεί αυτό το θαύμα, χρήματα δεν υπήρχαν ή ήταν ελάχιστα, αλλά το δαιμόνιο της φυλής συντέλεσε ώστε η κοινή προσπάθεια να αποδώσει καρπούς.

10

Αν μπορούσατε με λίγα λόγια να χαρακτηρίσετε το όπλο αυτό, ποια θα ήταν αυτά;

Κομψό, καινοτόμο, απλό, αξιόπιστο, απόλυτα «ελληνικό».

Πόσο επίπονη και σχολαστική ήταν η διαδικασία συγγραφής του βιβλίου σας με τον κ. Β. Δέγλερη;

Η διαδικασία συγγραφής ενός βιβλίου, το οποίο αποτελεί στην ουσία μια μονογραφία, δεν είναι εύκολη υπόθεση για τα ελληνικά δεδομένα. Και το κάνει πιο δύσκολο ότι δεν υπάρχουν καταγεγραμμένα στοιχεία ή πηγές και το χειρότερο ότι αιωρούνται διαδόσεις-φήμες συχνά ψευδής, που μεταδίδονται από στόμα σε στόμα.

Ευτυχώς όμως ο κύριος Βασίλης, είχε συλλέξει από τη δεκαετία του ’50, αρκετά παλιά στρατιωτικά βιβλία, τα οποία διέσωσε από την καταστροφή που θα είχε ως συνέπεια την οριστική απώλεια χρήσιμων πληροφοριών. Αυτά τα βιβλία μαζί με άλλα που είχα στην κατοχή μου, καθώς αυτά που βρέθηκαν σε βιβλιοθήκες, μαζί με αρκετές επισκέψεις σε μουσεία, συζήτηση με ανθρώπους που τα έζησαν από κοντά, επιμονή και υπομονή, καταφέραμε και διασταυρώσαμε τις πηγές μας, ώστε να παρουσιάσουμε μια ολοκληρωμένη παρουσίαση.

9

Να σας πω μόνο ότι έχω σημειώσεις με πληροφορίες σε πάνω από 50 τετράδια και σημειωματάρια. Οι δε φωτογραφίες ξεπέρασαν τις 10.000 για να επιλεγούν τελικά περίπου 300. Μπορώ ακόμη να σας διαβεβαιώσω ότι σηκώσαμε και αναποδογυρίσαμε μέχρι και το πιο μικρό «λιθαράκι» για να βρούμε το μπορεί να κρύβει από πληροφορία, ώστε να γραφτεί αυτό το βιβλίο, το οποίο γράφηκε για συλλεκτική και ιστορική χρήση.

SAM_2589

Σημαντικό είναι να αναφερθεί και η επιλογή της μορφής του βιβλίου. Αποφασίσαμε να είναι όσο το δυνατόν πιο προσεγμένο, ώστε να αποδώσουμε το ανάλογο κύρος στο παρουσιαζόμενο αντικείμενο αλλά και στους αναγνώστες που θα επιλέξουν να το αγοράσουν. Επιπρόσθετα τα αντίτυπα που εκδόθηκαν, αποφασίστηκε να είναι λίγα, αρχικά 100, αριθμός όμως που αναθεωρήθηκε λόγω της ζήτησης του και εκτυπώθηκαν άλλα 100, αριθμημένα αντίτυπα, κρατώντας το συλλεκτικό χαρακτήρα του βιβλίου, το οποίο ίσως θα μπορεί να αποτελέσει και επένδυση στο μέλλον για τον αγοραστή του. 

Όταν πιάνετε ένα τέτοιο τυφέκιο στα χέρια σας, γνωρίζοντας την ιστορία του, τι σας έρχεται στο νου;

Το πρώτο τυφέκιο που έπιασα ήταν όταν ήμουν στην ηλικία των 15 ετών. Ήταν το τυφέκιο του παππού μου, από την εκστρατεία στην Μικρά Ασία. Βρέθηκε στη σκεπή του σπιτιού του στο χωριό, σε άθλια κατάσταση, με τα ξύλινα μέρη λιωμένα και τα μεταλλικά να έχουν χάσει σχεδόν το μισό από το αρχικό πάχος τους, λόγω της οξείδωσης.

8

Οι ιστορίες όμως που είχα ακούσει γι αυτό, με έκαναν και δάκρυσα από τη συγκίνηση, δεν πίστευα ότι υπήρχε, το τυφέκιο «θρύλος», που με αυτό πολέμησε 10 χρόνια από το 1912 έως το 1922, αυτό που δεν παρέδωσε όταν απολύθηκε, το κρατούσα στα χέρια μου. Κάθε ελληνική οικογένεια έχει μνήμες, έχει ιστορίες αυτής της περιόδου, καλές ή κακές, και είναι τόσο ζωντανές όσο δεν τις αφήνουμε εμείς οι απόγονοι να σβήσουν, με μέσο πάντα τις αφηγήσεις από τις αναμνήσεις των προγόνων μας και τα αντικείμενα που βοήθησαν να γραφτεί η ιστορία.

4

Από που μπορεί κάποιος να προμηθευθεί το βιβλίο;

Στα βιβλιοπωλεία τα οποία ασχολούνται με βιβλία του είδους και στην εταιρία Khaki Depot . Ενδέχεται λόγω του μικρού τιράζ, να έχουν εξαντληθεί τα διατιθέμενα αντίτυπα, αλλά γι αυτό έχουμε κρατήσει μια ποσότητα ο Βασίλης και εγώ, τα οποία μπορούμε να τα διαθέσουμε στους ενδιαφερόμενους κατόπιν επικοινωνίας.