Η πυροβολαρχία των 178 χιλ. του Ναυτικού Οχυρού Φλεβών, από τον Κωνσταντίνο Κυρίμη

Interviews, Then and Now, WW2, WW2 in Greece, WW2 Wrecks

By Pierre Kosmidis

Φωτογραφίες: Κωνσταντίνος Κυρίμης, δημοσίευση κατόπιν αδείας

Ο κύριος οπλισμός του «Ναυτικού Οχυρού Φλεβών (Ν.Ο.Φ.)» ήταν μια πυροβολαρχία (τεσσάρων πυροβόλων) των 178 χιλιοστών, εγκατεστημένη σε δεσπόζον ύψωμα, στο μέσο του νησιού.

Φωτογραφία πυροβόλου των 178 χιλιοστών, στην πυροβολαρχία των Φλεβών. Στο βάθος διακρίνεται η νήσος Φλεβοπούλα.
Φωτογραφία πυροβόλου των 178 χιλιοστών, στην πυροβολαρχία των Φλεβών. Στο βάθος διακρίνεται η νήσος Φλεβοπούλα. Φωτό: Τέλης Ζερβούδης

Τα πυροβόλα (όλα είχαν αφαιρεθεί από το παροπλισμένο θωρηκτό «Λήμνος») βρίσκονταν εδραιωμένα σε μεγάλες τσιμεντένιες βάσεις, με διάμετρο 9 μέτρων.

Ο σύγχρονος επισκέπτης, παρατηρώντας τις τσιμεντένιες βάσεις που διασώζονται μέχρι σήμερα, δύσκολα μπορεί να φανταστεί ότι δε βλέπει παρά την «κορυφή του παγόβουνου» και ότι ακριβώς από κάτω, κρύβονται εντυπωσιακά καταφύγια.

Fleves island Naval Fortress controlled the seaways to Piraeus, the main port of Athens. Map: Google
Η στρατηγική τοποθεσία των Φλεβών έλεγχε τη δίοδο στο λιμάνι του Πειραιά, σε συνδυασμό με αντίστοιχα έργα που βρίσκονταν στην Αίγινα.

Τα συγκεκριμένα καταφύγια ήταν άμεσα συνδεδεμένα με τα υπερκείμενα πυροβόλα και είχαν ως στόχο την προστασία του πληρώματος, την αποθήκευση οβίδων και άλλων υλικών καθώς και τη διασφάλιση της απρόσκοπτης και άμεσης τροφοδοσίας πυρομαχικών (μέσω ειδικού μηχανικού συστήματος).

Στον προθάλαμο που ενώνει τους δύο βοηθητικούς θαλάμους. Οι βαρέως τύπου θωρακισμένες πόρτες, προέρχονταν από παροπλισμένα θωρηκτά πλοία. Παρατηρήστε ότι το εσωτερικό μέρος της πόρτας, δύναται να ανοίξει αυτόνομα, σε σχέση με την υπόλοιπη πόρτα.
Στον προθάλαμο που ενώνει τους δύο βοηθητικούς θαλάμους. Οι βαρέως τύπου θωρακισμένες πόρτες, προέρχονταν από παροπλισμένα θωρηκτά πλοία. Παρατηρήστε ότι το εσωτερικό μέρος της πόρτας, δύναται να ανοίξει αυτόνομα, σε σχέση με την υπόλοιπη πόρτα.

Παρά το περιορισμένο μέγεθός τους, πρόκειται για αρκετά εντυπωσιακά καταφύγια. Τα ξεχωριστά σημεία τους, είναι η θωρακισμένη πόρτα σε σχήμα ασπίδας, το ιδιαίτερο πάχος στα τοιχώματα, ο κεντρικός θάλαμος με το ιδιόρρυθμο σχήμα και κυρίως οι μηχανισμοί μεταφοράς και ανύψωσης των βλημάτων.

Αριστερά, η βάση του πυροβόλου των 178 χιλιοστών. Δεξιά, η είσοδος στο καταφύγιο.
Αριστερά, η βάση του πυροβόλου των 178 χιλιοστών. Δεξιά, η είσοδος στο καταφύγιο.

Η είσοδος στο κάθε καταφύγιο γίνεται από καθοδική τσιμεντένια κλίμακα (μήκους 4 μέτρων). Στο τέλος της, περνώντας μια θωρακισμένη πόρτα, βρισκόμαστε στον προθάλαμο ( 2 Χ 2 μ ). Από εκεί, κατεβαίνοντας μια σειρά από επιτοίχια μεταλλικά σκαλοπάτια τύπου «Π», οδηγούμαστε 4-5 μέτρα κάτω από την επιφάνεια της γης, στον κεντρικό θάλαμο (με εμβαδό περίπου 20 τμ).

Concrete staircase to the entrance of the bunker complex.
Η τσιμεντένια σκάλα που οδηγεί στο υπόγειο καταφύγιο

Το σχήμα του κεντρικού θαλάμου είναι ιδιαίτερα περίεργο, εντούτοις είναι πλήρως λειτουργικό για τον σκοπό που καλείται να επιτελέσει ο συγκεκριμένος χώρος (τροφοδοσία πυροβόλων).

Κάτοψη του οχυρού Φλεβών
Κάτοψη του οχυρού Φλεβών

Στις δύο άκρες του θαλάμου, υπάρχουν ισάριθμες μεταλλικές κατασκευές που δέχονται βλήματα και τα ανεβάζουν κάθετα, στη βάση του πυροβόλου (η τσιμεντένια βάση του πυροβόλου διαθέτει δύο κάθετους μεταλλικούς αγωγούς, για τη μεταφορά βλημάτων από το εσωτερικό).

Λεπτομέρεια μιας εκ των εξωτερικών θυρών. Το πάχος του μπετόν είναι 80 εκατοστά.
Λεπτομέρεια μιας εκ των εξωτερικών θυρών. Το πάχος του μπετόν είναι 80 εκατοστά.

Οι δύο συσκευές στο εσωτερικό ενώνονται μεταξύ τους με μεταλλικές ράγες μεταφοράς πυρομαχικών, ενώ μεταλλικοί φορείς μεταφοράς πυρομαχικών υπάρχουν και σε συγκεκριμένα σημεία στην οροφή.

Ο κεντρικός θάλαμος. Αριστερά, η πόρτα προς βοηθητικό θάλαμο. Στο κέντρο, οι σκάλες τύπου «Π» προς τον προθάλαμο. Δεξιά, το σύστημα μεταφοράς βλημάτων (ράγες και συσκευή ανύψωσης).
Ο κεντρικός θάλαμος. Αριστερά, η πόρτα προς βοηθητικό θάλαμο. Στο κέντρο, οι σκάλες τύπου «Π» προς τον προθάλαμο. Δεξιά, το σύστημα μεταφοράς βλημάτων (ράγες και συσκευή ανύψωσης).

Ο κεντρικός θάλαμος επικοινωνεί με τους δύο δευτερεύοντες θαλάμους του καταφυγίου. Ο πρώτος θάλαμος (3 Χ 7 μ), χρησίμευε αποκλειστικά για την αποθήκευση πυρομαχικών.

Αυτό συμπεραίνεται από τις ράγες μεταφοράς που διατρέχουν την οροφή. Ο δεύτερος θάλαμος (2 Χ 7 μ) στερείται παρόμοιας εγκατάστασης στην οροφή, άρα πρέπει να είχε γενική χρήση. Κάθε δευτερεύων θάλαμος σφραγίζει σε δύο σημεία, με ισάριθμες θωρακισμένες πόρτες.

Ο θάλαμος αποθήκευσης πυρομαχικών. Στην οροφή του υπάρχει σύστημα σιδηροτροχιών για την ευκολότερη μετακίνηση των βαρέων βλημάτων.
Ο θάλαμος αποθήκευσης πυρομαχικών. Στην οροφή του υπάρχει σύστημα σιδηροτροχιών για την ευκολότερη μετακίνηση των βαρέων βλημάτων.

Και οι δύο αυτοί θάλαμοι, καταλήγουν σε έναν μικρό προθάλαμο (1 Χ 5 μ), ο οποίος με τη σειρά του βγάζει στη δευτερεύουσα έξοδο. Η έξοδος προστατεύεται από βαριά θωρακισμένη πόρτα, μετά από την οποία ξεκινάει ανοδική τσιμεντένια κλίμακα που οδηγεί στο εξωτερικό.

Ένα από τα δύο συστήματα μεταφοράς βλημάτων απευθείας από το εσωτερικό του καταφυγίου, στη βάση του πυροβόλου. Διακρίνεται ο κάθετος θάλαμος ανύψωσης του βλήματος και οι ράγες μεταφοράς.
Ένα από τα δύο συστήματα μεταφοράς βλημάτων απευθείας από το εσωτερικό του καταφυγίου, στη βάση του πυροβόλου. Διακρίνεται ο κάθετος θάλαμος ανύψωσης του βλήματος και οι ράγες μεταφοράς.

Οι 6 θωρακισμένες πόρτες είναι όλες «ναυτικού» τύπου 1, δηλαδή βαριές θωρακισμένες πόρτες που αφαιρέθηκαν από παροπλισμένα θωρηκτά. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, πιθανότατα από το «Λήμνος».

Οι «ναυτικές» πόρτες είχαν ένα μικρότερο «παραθυράκι» στο μέσο τους που μπορούσε να ανοιγοκλείσει αυτόνομα και απαντώνται σε 3 διαφορετικούς τύπους.

Αν εξαιρέσουμε την πόρτα στην έξοδο διαφυγής που έχει το συνηθισμένο μέγεθος, όλες οι άλλες πόρτες είναι ιδιαίτερα μικρές και ο επισκέπτης πρέπει να κινείται σκυφτός.

ht
Προσεγγιστική κάτοψη του οχυρού, συνολικού εμβαδού περίπου 75 τ.μ.

Δεν είναι ξεκάθαρο αν η χρήση τόσο μικρών θυρών, ήταν απόρροια έλλειψης μεγάλων θυρών ή εσκεμμένη επιλογή, λόγω στενότητας χώρου.

Οι περισσότερες πόρτες του καταφυγίου είναι ιδιαίτερα μικρές και η είσοδος γίνεται μόνο με σκύψιμο.
Οι περισσότερες πόρτες του καταφυγίου είναι ιδιαίτερα μικρές και η είσοδος γίνεται μόνο με σκύψιμο.

Ιδιαίτερης μνείας χρήζει η πόρτα που ενώνει τη βληματοθήκη με τον κεντρικό θάλαμο, καθώς είναι η μοναδική πόρτα καταφυγίου που έχουμε δει, με σχήμα «ασπίδας».

Βεβαίως, το σχήμα αυτό, αν και παράδοξο για καταφύγιο, είναι απολύτως λειτουργικό, αν κάποιος παρατηρήσει το όλο «στήσιμο» του χώρου στο συγκεκριμένο σημείο.

Η απόληξη του συστήματος μεταφοράς βλημάτων, στο εξωτερικό (βάση πυροβόλου).
Η απόληξη του συστήματος μεταφοράς βλημάτων, στο εξωτερικό (βάση πυροβόλου).

Η κατασκευή του καταφυγίου είναι από οπλισμένο σκυρόδεμα. Το πάχος των τοίχων ξεκινάει από 60 εκατοστά (εσωτερικοί τοίχοι) και καταλήγει σε 80 εκατοστά (εξωτερικοί τοίχοι).

Η οροφή είναι επίπεδη και το ύψος ποικίλει ανά θάλαμο (από 2 έως 3 μέτρα), ενώ στα περισσότερα σημεία της, είναι επενδυμένη με μεταλλική θωράκιση.

Το εσωτερικό του κυρίως θαλάμου. Αριστερά, οι ράγες τροφοδοσίας, βλημάτων. Δεξιά και στο βάθος, οι πόρτες που οδηγούν στους βοηθητικούς θαλάμους.
Το εσωτερικό του κυρίως θαλάμου. Αριστερά, οι ράγες τροφοδοσίας, βλημάτων. Δεξιά και στο βάθος, οι πόρτες που οδηγούν στους βοηθητικούς θαλάμους.

Σε αρκετά σημεία του καταφυγίου υπάρχουν αεραγωγοί, οι απολήξεις των οποίων είναι εμφανείς και έξωθεν του καταφυγίου. Αεραγωγοί δεν υπάρχουν μόνο με τον «έξω κόσμο», αλλά και μεταξύ των θαλάμων.

Επίσης, κοντά στην κεντρική είσοδο, υπάρχει και μια μικρή υδραυλική εγκατάσταση.

Μια αρκετά ασυνήθιστη πόρτα, σε σχήμα ασπίδας. Παρατηρήστε αριστερά την απόληξη των τροχιών μεταφοράς βλημάτων από τον διπλανό θάλαμο.
Μια αρκετά ασυνήθιστη πόρτα, σε σχήμα ασπίδας. Παρατηρήστε αριστερά την απόληξη των τροχιών μεταφοράς βλημάτων από τον διπλανό θάλαμο.

Το όλο εμβαδό του καταφυγίου είναι κατά προσέγγιση, 75 τμ.
Ορισμένα από τα καταφύγια του συγκεκριμένου τυπου, παρουσιάζουν διαφορές στη διαρρύθμιση των εισόδων/εξόδων (π.χ. έλλειψη τσιμεντένιων σκαλιών, πριν την κεντρική είσοδο).

Εντούτοις, το εσωτερικό είναι πανομοιότυπο.

Βοηθητικός θάλαμος του καταφυγίου. Παρατηρήστε την ιδιαίτερα μικρή είσοδο, καθώς και τη θωρακισμένη οροφή.
Βοηθητικός θάλαμος του καταφυγίου. Παρατηρήστε την ιδιαίτερα μικρή είσοδο, καθώς και τη θωρακισμένη οροφή.

Η κατάσταση των καταφυγίων είναι μέτρια. Το τσιμέντο δεν παρουσιάζει ίχνη ιδιαίτερης καταπόνησης και η υγρασία στους τοίχους είναι περιορισμένη.

Τα σημάδια της σκουριάς είναι αρκετά έντονα, όχι τόσο στις θωρακισμένες πόρτες και στη θωρακισμένη οροφή, όσο στα ηλεκτρικά και στο μηχανισμό φόρτωσης των οβίδων (σύστημα ανύψωσης και ράγες μεταφοράς).

Επίσης, κάποια από τα μεταλλικά σκαλοπάτια τύπου «Π» είναι έτοιμα να ξεκολλήσουν και η κατάβαση πρέπει να γίνεται με μεγάλη προσοχή.

Η κάθοδος στο εσωτερικό του καταφυγίου, γίνεται με επιτοίχια μεταλλικά σκαλοπάτια τύπου «Π».
Η κάθοδος στο εσωτερικό του καταφυγίου, γίνεται με επιτοίχια μεταλλικά σκαλοπάτια τύπου «Π».

Η ηλεκτρική εγκατάσταση δεν είναι πλέον λειτουργική (πολλά τμήματά της κείτονται στο έδαφος) και το ίδιο ισχύει για το μηχανισμό μεταφοράς και φόρτωσης βλημάτων.

Μέσα στο καταφύγιο δεν υπάρχουν πολλά σκουπίδια, αλλά υπάρχουν αρκετές πέτρες, ξύλα, καλώδια και νεκρά πτηνά.

Σε κάποια σημεία στους τοίχους, προηγούμενοι επισκέπτες έχουν χαράξει τις υπογραφές τους μαζί με μηνύματα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν γελοιογραφίες που έχουν ζωγραφίσει στους τοίχους, οι γερμανοί στρατιώτες που επάνδρωσαν το Ν.Ο.Φ. μετά τη συνθηκολόγηση της Ελλάδας.

Γελοιογραφία σε τοίχο, φιλοτεχνημένη από γερμανό ναύτη, που έδρευε στο Ν.Ο.Φ. , κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Επρόκειτο για προσωπικό της MAA-603 (Marine Artillerie Abteilung 603), δηλαδή της 603ης Ναυτικής Πυροβολαρχίας. Είναι αξιοσημείωτο ότι αυτό το μικρό «έργο τέχνης» επιβίωσε για σχεδόν 75 χρόνια, μέσα σε ένα σκοτεινό καταφύγιο.
Γελοιογραφία σε τοίχο, φιλοτεχνημένη από γερμανό ναύτη, που έδρευε στο Ν.Ο.Φ. , κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Επρόκειτο για προσωπικό της MAA-603 (Marine Artillerie Abteilung 603), δηλαδή της 603ης Ναυτικής Πυροβολαρχίας. Είναι αξιοσημείωτο ότι αυτό το μικρό «έργο τέχνης» επιβίωσε για σχεδόν 75 χρόνια, μέσα σε ένα σκοτεινό καταφύγιο.