Η αερομαχία πάνω από τα Ιωάννινα στις 2 Νοεμβρίου 1940

WW2, WW2 in Greece, WW2 Wrecks

By Pierre Kosmidis

Με την πολύτιμη αρωγή των κ.κ. Ιωάννη Μυλωνά, Νίκου Χριστοφίλη, Θέμη Σέρμπη, Δημήτρη Πάντου, Κωνσταντίνου Ντάσιου, Ηλία Κορομπίλη

Η αερομαχία της 2ας Νοεμβρίου 1940 αποτέλεσε το έναυσμα για την αποκάλυψη πολλών στοιχείων, τα οποία βοηθούν να αποκτήσουμε μια σφαιρική εικόνα για τα όσα συνέβησαν εκείνο το μοιραίο μεσημέρι, πάνω από τα Ιωάννινα και εν τέλει να καταρρίψουν μύθους που επί δεκαετίες έδιναν μια διαστρεβλωμένη, αν όχι εσφαλμένη εκδοχή των όσων πραγματικά συνέβησαν.

Χάρη σε διακεκριμένους ερευνητές, ιστοριοδίφες, φίλους της Αεροπορικής Ιδέας και συγγραφείς, όπως οι κ.κ. Ιωάννης Μυλωνάς, Νίκος Χριστοφίλης, Θέμης Σέρμπης, Δημήτρης Πάντος, Κωνσταντίνος Ντάσιος, Ηλίας Κορομπίλης, οι οποίοι έσπευσαν να καταθέσουν τις δικές τους ψηφίδες γνώσης μέσω του www.ww2wrecks.com, είμαστε πλέον σε θέση να γυρίσουμε το χρόνο 78 χρόνια πριν.

Για την ιστορία και μόνο, να ενημερώσω ότι στην συγκεκριμένη φωτογραφία από εφημερίδας της εποχής, δεν εικονίζετε ο Σακελλαρίου, αλλά ο Λάμπρος Κουζίγιαννης, που και εκείνος στις 2-11-1940 είχε πάρει μέρος σε άλλη αποστολή, σε αποστολή βομβαρδισμού και το αεροπλάνο δεν είναι PZL 24 αλλά POTEZ 633, Άλλωστε φαίνεται και ο δεξιός κινητήρας.
Για τη φωτογραφία αυτή, από εφημερίδα του 1940, ο κ. Δημήτρης Πάντος επισημαίνει: “Για την ιστορία και μόνο, στη συγκεκριμένη φωτογραφία από εφημερίδα της εποχής, δεν εικονίζεται ο Ιωάννης Σακελλαρίου, αλλά ο Λάμπρος Κουζίγιαννης, που και εκείνος στις 2-11-1940 είχε πάρει μέρος σε άλλη αποστολή, σε αποστολή βομβαρδισμού και το αεροπλάνο δεν είναι PZL 24 αλλά POTEZ 633, άλλωστε φαίνεται και ο δεξιός κινητήρας.

Παραθέτουμε αυτούσιες τις πληροφορίες που προέκυψαν τις τελευταίες αυτές ημέρες, τιμώντας τη μνήμη των δύο Ελλήνων αεροπόρων που έπεσαν στο καθήκον, αλλά και με την ελπίδα ότι και άλλοι φιλίστορες θα προθυμοποιηθούν να ρίξουν φως σε άγνωστες σελίδες του πολέμου, μέσα από το www.ww2wrecks.com 

Ο  κ. Κωνσταντίνος Ντάσιος αναφέρει: “Σύμφωνα με τους Ιταλούς στις 2 Νοεμβρίου 1940 τα Γιάννενα χτυπήθηκαν τόσο από JU-87R5 του 96ο Gruppo (?), όσο και από Cant Z.1007bis του 47o Stormo. Τα δεύτερα συνοδεύονταν από Fiat CR.42 της 365a Squadriglia του 150o Gruppo. Τα Ιταλικά αεροσκάφη πέταγαν οι Capitano Giorgio Graffer (Μοίραρχος), Sottotenente Lorenzo Clerici, Sergente Bruno Zotti και Sergente Pietro Secchi οι οποίοι διεκδικούν από κοινού τις καταρρίψεις.

(“…σε καμία αναφορά αυτοπτών μαρτύρων δεν καταγράφεται η συντριβή δύο αεροσκαφών στην περιοχή, όπως θα ήταν το λογικό και αναμενόμενο…”).

Θα ήθελα να σημειώσω ότι κάποιος που βρίσκεται στη Ζίτσα (πολύ περισσότερο από το Σακελλαρικό) δεν έχει πολύ καλή οπτική του τι συμβαίνει πάνω από τα Γιάννενα. Αυτό το αναφέρω για το αν όντως χτυπήθηκε κάποιο Ιταλικό αεροπλάνο εκείνη την μέρα. Πτώση σίγουρα δεν υπήρξε (εφόσον δεν έχει καταγραφεί πουθενά) αλλά ζημιά ίσως. Ομοίως οι Ιταλοί δεν αναφέρουν καμιά απώλεια Cant για την ημερομηνία στην περιοχή.”

Ο κ. Δημήτρης Πάντος επισημαίνει: “Και κάτι που δεν είναι ευρύτερα γνωστό. Στην αερομαχία αυτή σηκώθηκαν 3 αεροπλάνα, ο Σακελλαρίου, ο επισμηνίας Χρήστος Παπαδόπουλος και ο υποσμηναγός Ιωάννης Κατσαρός.

Στην αερομαχία σκοτώθηκαν μαζί με τον Σακελλαρίου την ίδια ημέρα και ο σμηνίας Παπαδόπουλος, ο Κατσαρός από ότι μεταγενέστερα “ακούστηκε” δεν ενεπλάκη καθόλου στην αερομαχία και μάλιστα όπως μου είχε πει ο αδελφός του Παπαδόπουλου “λάκισε” αυτή ήταν η έκφραση.

Το μνημείο στην Παραλία Αυλίδος, το οποίο τιμά τον αεροπόρο Χρήστο Παπαδόπουλο. ΦΩΤΟ: Ζήσης Σαλεμής
Το μνημείο στην Παραλία Αυλίδος, το οποίο τιμά τον αεροπόρο Χρήστο Παπαδόπουλο. ΦΩΤΟ: Ζήσης Σαλεμής

Αλήθεια, ψέματα, κανείς δεν έμαθε επί της ουσίας.

Ενώ γνώριζαν από την αρχή ότι οι νεκροί ήταν 2 από την πολιτική ηγεσία αξιολογήθηκε ότι πρέπει να ανακοινωθεί μόνο του αξιωματικού, ο υπαξιωματικός έμεινε στην αφάνεια, βλέπετε από τότε το “επικοινωνιακό κομμάτι” προηγείτο της ιστορίας.

Έχω στο αρχείο μου ένα γράμμα από τους συναδέλφους του στην μοίρα που έγγραφαν στην οικογένεια ότι ο Χρήστος αγνοείται και για αυτό είχε μεριμνήσει και ο Ερυθρός Σταυρός!

Όπως μου εμπιστεύτηκε την δεκαετία του ΄90 ο τελευταίος αδελφός του Παπαδόπουλος ο κυρ Αντώνης ο πατέρας τους που ήταν παπάς είχε από τότε το προαίσθημα ότι ο γιός του δεν ζεί αλλά δεν του το ανακοινώνουν.

Το μνημείο στην παραλία Αυλίδος, προς τιμήν του πεσόντα αεροπόρου
Το μνημείο στην Παραλία Αυλίδος, προς τιμήν του πεσόντα αεροπόρο Χρήστο Παπαδόπουλο, ο οποίος καταρρίφθηκε στην ίδια αερομαχία της 2ας Νοεμβρίου 1940

Μετά τον πόλεμο ο σεβάσμιος πατέρας έφερε μόνος του τα οστά του γιού του απο τα Γιάννενα.

Σήμερα στην παραλία Αυλίδος υπάρχει μια απέριττη μαρμάρινη πλάκα στο περίβολο της εκκλησίας ακουμπισμένη πάνω σε ένα σουβλατζίδικο στην κυριολεξία – ακριβώς απέναντι από το πατρικό του σπίτι – να θυμίζει τον ηρωισμό αυτού του παλληκαριού που η Πολιτεία τον ξέχασε. Για την ιστορία και μόνο, χρόνια αργότερα, ο τρίτος της αερομαχίας έφτασε αρχηγός ΓΕΑ.”

Κοντινή άποψη του μνημείου στην Παραλία Αυλίδος, το οποίο τιμά τον αεροπόρο Χρήστο Παπαδόπουλο. ΦΩΤΟ: Ζήσης Σαλεμής
Κοντινή άποψη του μνημείου στην Παραλία Αυλίδος, το οποίο τιμά τον αεροπόρο Χρήστο Παπαδόπουλο. ΦΩΤΟ: Ζήσης Σαλεμής

“Το ημερολόγιο της 21 ΜΔ αναγράφει ξεκάθαρα ότι στις 11:05 απογειώθηκαν 3 αεροπλάνα PZL με τους 3 προαναφερόμενους χειριστές μάλιστα τον Ι.Κατσαρό τον αναφέρει ως ανθυποσμηναγό με τους αριθμούς, Σακελλαρίου (Δ 128), Κατσαρό (Δ 103) και τον Σμηνία Παπαδόπουλο με το (Δ 101)…

Στις 12 γύρισε ο Κατσαρός και είπε ότι συνάντησαν “ισχυρότατην εχθρικήν αεροπορίαν διώξεως” …είπε επίσης ότι είδε να βγαίνει καπνός από τα 2 αεροπλάνα, το ένα έπεσε στην Ζίτσα (Σακελλαρίου) ενώ του Παπαδόπουλου έπεσε μέσα στα Γιάννενα “δια σφαίρας πολυβόλου εις την κεφαλήν”.

Μάλιστα την ίδια ημέρα στις 11.45 προσέβαλαν τα Γιάννενα 9 ιταλικά αεροπλάνα και για να αναχαιτισθούν σηκώθηκε μόνο 1 το Δ 108 του Υποσμηναγού Παπαϊωάννου “μη υπαρχόντων άλλων διαθέσιμων”

Ο κ. Ηλίας Κορομπίλης επισημαίνει: “Η θυσία του Παπαδόπουλου έμεινε στην αφάνεια και είναι μεγάλο κρίμα γιατί έπεσε μαχόμενος και έπρεπε να τιμηθεί αναλόγως…

Τώρα αν ο Κατσαρός “λάκισε” ή οχι δεν νομίζω οτι αξίζει να το συζητάμε. Καταλαβαίνω την πικρία των συγγενών του Παπαδόπουλου αλλά η πραγματικότητα είναι διαφορετική. 

Στην αερομαχία εφ όσον εντοπίστηκες δεν μπορείς να “λακίσεις”, αν το κάνεις χάθηκες. Ειδικά αν ο εχθρός έχει το πλεονέκτημα ύψους όπως στην συγκεκριμένη περίπτωση, και τα αντίπαλα αεροσκάφη είναι παρεμφερών επιδόσεων.

Στον Γ΄ τόμο της επίσημης ιστορίας του ΓΕΑ σελ. 192 υπάρχει η αναφορά/μαρτυρία του Ανθ/σγου Κατσαρού όπου περιγράφεται λεπτομερώς η αερομαχία.
Στο Γ΄ τόμο της επίσημης ιστορίας του ΓΕΑ σελ. 192 υπάρχει η αναφορά/μαρτυρία του Ανθ/σγου Κατσαρού όπου περιγράφεται λεπτομερώς η αερομαχία.

Τα λάθη -κατά τη γνώμη μου- που οδήγησαν στο χαμό των 2 αεροπόρων είναι τα ακόλουθα:

  1. Ο Σακελλαρίου δεν είχε την απαραίτητη πρόσφατη επιχειρησιακή εμπειρία και εκπαίδευση για να αναλάβει καθήκοντα αρχηγού σχηματισμού. Υπηρετούσε σε επιτελική θέση και -προς τιμήν του- ζήτησε να φύγει απο την ασφάλεια του γραφείου και να σταλεί στο μέτωπο. Στην πράξη όμως δεν είχε τα προσόντα για μια τόσο δύσκολη αποστολή.
  2. Ως αρχηγός από τη στιγμή που εντοπίστηκαν εχθρικά αεροσκάφη έπρεπε να οδηγήσει το σχηματισμό σε πλεονεκτική θέση και κατόπιν να διατάξει επίθεση, ή σε περίπτωση που δεν είχε το πλεονέκτημα, να προσπαθήσει να οδηγήσει το σμήνος σε ασφάλεια.
  3. Εφ όσον ξεκίνησε η επίθεση, ο Σακελλαρίου έπρεπε να βρίσκεται μπροστά και να βάλλει πρώτος, οι άλλοι 2 δε του σχηματισμού να τον καλύπτουν και να αλληλοκαλύπτονται. Το οτι ο Σακελλαρίου καταρρίφθηκε πρώτος σημαίνει ότι είχε μείνει πίσω. Άρα καμία τακτική εναέριας μάχης δεν τηρήθηκε.

ΓΕΑ Γ 192002

Τα 2) και 3) ανωτέρω στην πράξη δεν είναι τόσο εύκολα όσο ακούγονται. Απαιτείται αυτοκυριαρχία, πειθαρχία και εντατική συνεχής εκπαίδευση για να λειτουργήσει το σμήνος σαν ομάδα και να μην κυριαρχήσει ατομικά το ένστικτο της “μάχης” και της αυτοσυντήρησης. Ευτυχώς για την ΕΒΑ και οι Ιταλοί σε παρόμοιο επίπεδο εκπαίδευσης βρίσκονταν και έκαναν τα ίδια λάθη. 

4)Ο ασύρματος του Παπαδόπουλου έπρεπε να λειτουργεί, πιθανόν αυτό να τους είχε σώσει.

Δυστυχώς τότε ο ασύρματος θεωρείτο “πολυτέλεια”.  Συγκριτικά την ίδια εποχή μια άλλη αεροπορία, η Φινλανδική, με παρομοίου επιπέδου α/φη και μέγεθος αντιμετώπισε με επιτυχία την Σοβιετική αεροπορία, η οποία αν και μέτριου επιπέδου εκπαίδευσης, διέθετε ανεξάντλητα μέσα.

Οι Φινλανδοί αεροσκάφος με ασύρματο εκτός ενεργείας το θεωρούσαν μή μάχιμο, μπορούσαν να στείλουν σε αποστολή α/φος με 1 απο τα 2 πολυβόλα του να μην λειτουργεί, αλλά χωρίς ασύρματο δεν πέταγαν!

“Στις αρχές του Β¨ΠΠ οι μόνες αεροπορίες που εκπαιδεύονταν και επιχειρούσαν με σύγχρονο τρόπο ήταν η RAF, η Luftwaffe, και η Φινλανδική. Όλοι οι υπόλοιποι είχαν μείνει στις ιδέες και πρακτικές του Α”ΠΠ.

Γι αυτό και όπου τα 2 δόγματα έρχονταν αντιμέτωπα η υπεροχή των πρώτων ήταν εμφανής.

Η δική μας ΕΒΑ παρά την μεγάλη εξοπλιστική προσπάθεια μετά το 1936 είχε παραμείνει στις παλιές ιδέες.

Ήταν αναμενόμενο άλλωστε, μετά τη διάλυση που έφεραν τα κινήματα, ο διχασμός και η οικονομική κρίση του μεσοπολέμου. Eίχε χαθεί η συνέχεια, η μεταφορά της πολεμικής εμπειρίας όσων είχαν λάβει μέρος στον Α πόλεμο. Μια αεροπορία χρειάζεται 10ετίες για να οικοδομηθεί.

Το ότι κατάφερε η ΕΒΑ να σταθεί άξια απέναντι στην Regia Aeronautica οφείλεται κυρίως στο άριστο ηθικό των αεροπόρων μας και στο ότι η τελευταία ήταν κι αυτή επιχειρησιακά “β κατηγορίας” αεροπορία παρά τα άφθονα μέσα και εφεδρείες που διέθετε.

Το τίμημα βεβαίως ήταν βαρύ…”

Ο κ. Θέμης Σέρμπης
Ο κ. Θέμης Σέρμπης στο μνημείο του Ιωάννη Σακελλαρίου στην πλατεία του οικισμού Κουρουτάδες, ο οποίος μετονομάστηκε σε Σακελλαρικό, τιμώντας έτσι τη μνήμη του 25χρονου πιλότου που έπεσε στο καθήκον.

Ο κ. Θέμης Σέρμπης, ο οποίος πραγματοποίησε έρευνα στο σημείο της συντριβής του PZL24 του Σακελλαρίου, καταθέτει τα ακόλουθα:  “Το ακριβές σημείο της πτώσης έχει μεταβληθεί μετά την παρέλευση τόσων χρόνων και η έρευνα είναι πλέον δύσκολη λόγω πυκνής χαμηλής βλάστησης. Το 2013 μέσα σε δυσμενείς καιρικές συνθήκες κάναμε επιτόπια έρευνα και μιλήσαμε με αυτόπτες μάρτυρες της συντριβής του αεροσκάφους της ΕΒΑ.

Ο Παπαδόπουλος κατέπεσε λίγο πιο πάνω από το σπίτι μου στην περιοχή των Καρδαμιτσίων, δυτικά της πόλης. Οι δύο εναπομείναντες ιπτάμενοι, αφού έχασαν τον συνάδελφό τους εγκατέλειψαν την αναχαίτιση των Ιταλών και προσπάθησαν να επιστρέψουν στον Κατσικά. Ο Παπαδόπουλος όμως δεν τα κατάφερε…”.